IMPERATORIS IVSTINIANI
INSTITVTIONVM
PROOEMIUM
IN NOMINE DOMINI NOSTRI IESU CHRISTI.
IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANUS ALAMANNICUS
GOTHICUS FRANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS
VANDALICUS AFRICANUS PIUS FELIX
INCLITUS VICTOR AC TRIUMPHATOR
SEMPER AUGUSTUS CUPIDAE
LEGUM IUVENTUTI
Imperatoriam maiestatem non solum armis decoratam, sed etiam legibus
oportet esse armatam, ut utrumque tempus et bellorum et pacis recte
possit gubernari et princeps Romanus victor existat non solum in
hostilibus proeliis, sed etiam per legitimos tramites calumniantium
iniquitates expellens, et fiat tam iuris religiosissimus quam victis
hostibus triumphator.
Quorum utramque
viam cum summis vigiliis et summa providentia adnuente Deo
perfecimus. et bellicos quidem sudores nostros barbaricae
gentes sub iuga nostra deductae cognoscunt et tam Africa quam aliae
innumerosae provinciae post tanta temporum spatia nostris victoriis a
caelesti numine praestitis iterum dicioni Romanae nostroque additae
imperio protestantur. omnes vero populi legibus iam a nobis vel
promulgatis vel compositis reguntur. Et cum sacratissimas
constitutiones antea confusas in luculentam ereximus consonantiam,
tunc nostram extendimus curam et ad immensa prudentiae veteris
volumina et opus desperatum, quasi per medium profundum euntes,
caelesti favore iam adimplevimus.
Cumque
hoc Deo propitio peractum est, Triboniano, viro magnifico, magistro
et ex quaestore sacri palatii nostri, nec non Theophilo et Dorotheo,
viris illustribus, antecessoribus, quorum omnium sollertiam et legum
scientiam et circa nostras iussiones fidem iam ex multis rerum
argumentis accepimus, convocatis, specialiter mandavimus ut nostra
auctoritate nostrisque suasionibus componant Institutiones: ut
liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere,
sed ab imperiali splendore appetere, et tam aures quam animae vestrae
nihil inutile nihilque perperam positum, sed quod in ipsis rerum
optinet argumentis, accipiant, et quod in priore tempore vix post
quadriennium prioribus contingebat, ut tunc constitutiones
imperatorias legerent, hoc vos a primordio ingrediamini, digni tanto
honore tantaque reperti felicitate, ut et initium vobis et finis
legum eruditionis a voce principali procedat. Igitur post
libros quinquaginta digestoram seu pandectarum, in quos omne ius
antiquum collatum est (quos per eundem virum excelsum Tribonianum nec
non ceteros viros illustres et facundissimos confecimus), in hos
quattuor libros easdem institutiones partiri iussimus, ut sint totius
legitimae scientiae prima elementa. Quibus breviter expositum
est et quod antea optinebat et quod postea desuetudine inumbratum ab
imperiali remedio illuminatum est. Quas ex omnibus antiquorum
institutionibus et praecipue ex commentariis Gaii nostri tam
institutionum quam rerum cottidianarum aliisque multis commentariis
compositas cum tres praedicti viri prudentes nobis optulerunt, et
legimus et cognovimus et plenissimum nostrarum constitutionum robur
eis accommodavimus.
Summa itaque ope et
alacri studio has leges nostras accipite et vosmet ipsos sic eruditos
ostendite, ut spes vos pulcherrima foveat, toto legitimo opere
perfecto, posse etiam nostram rem publicam in partibus eius vobis
credendis gubernare.
Data undecimo
kalendas Decembres Constantinopoli domino nostro Iustiniano perpetuo
Augusto tertium consule.
DOMINI NOSTRI IUSTINIANI PERPETUO AUGUSTI
INSTITUTIONUM SIVE ELEMENTORUM
COMPOSITORUM PER TRIBONIANUM
VIRUM EXCELSUM IURISQUE DOCTISSIMUM MAGISTRUM
ET EX QUAESTORE SACRI PALATII ET
THEOPHILUM VIRUM MAGNIFICUM IURIS PERITUM
ET ANTECESSOREM HUIUS ALMAE URBIS ET
DOROTHEUM VIRUM MAGNIFICUM
QUAESTORIUM IURIS PERITUM ET ANTECESSOREM
BERYTENSIUM INCLYTAE CIVITATIS
IMPERATORIS IVSTINIANI INSTITVTIONVM LIBER PRIMVS
LIBER PRIMUS: TITULORUM CONSPECTUS.
De iustitia et iure |
Qui dari tutores testamento possunt |
||
De iure naturali, gentium et civili |
De legitima adgnatorum tutela |
||
De iure personarum |
De capitis minutione |
||
De ingenuis |
De legitima patronorum tutela |
||
De libertinis |
De legitima parentum tutela |
||
Qui quibus ex causis manumittere non possunt |
De fiduciaria tutela |
||
De lege Furia Caninia sublata |
De Atiliano tutore vel eo qui ex lege Iulia et Titia dabatur |
||
De his qui sui vel alieni iuris sunt |
De auctoritate tutorum |
||
De patria potestate |
Quibus modis tutela finitur |
||
De nuptiis |
De curatoribus |
||
De adoptionibus |
De satisdatione tutorum vel curatorum |
||
Quibus modis ius potestatis solvitur |
De excusationibus tutorum vel curatorum |
||
De tutelis |
De suspectis tutoribus et curatoribus |
DE IUSTITIA ET IURE.
Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuens.
Iurisprudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti
atque iniusti scientia.
His generaliter
cognitis et incipientibus nobis exponere iura populi Romani ita
maxime videntur posse tradi commodissime, si primo levi ac simplici,
post deinde diligentissima atque exactissima interpretatione singula
tradantur. alioquin si statim ab initio rudem adhuc et infirmum
animum studiosi multitudine ac varietate rerum oneraverimus, duorum
alterum aut desertorem studiorum efficiemus aut cum magno labore
eius, saepe etiam cum diffidentia, quae plerumque iuvenes avertit,
serius ad id perducemus ad quod leniore via ductus sine magno labore
et sine ulla diffidentia maturius perduci potuisset.
Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum
cuique tribuere. Huius studii duae sunt positiones, publicum et
privatum. publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat,
privatum quod ad singulorum utilitatem pertinet. dicendum est
igitur de iure privato, quod tripertitum est; collectum est enim ex
naturalibus praeceptis aut gentium aut civilibus.
DE IURE NATURALI, GENTIUM ET CIVILI.
Ius naturale est quod natura omnia animalia docuit. nam ius
istud non humani generis proprium est, sed omnium animalium, quae in
caelo, quae in terra, quae in mari nascuntur. hinc descendit
maris atque feminae coniugatio, quam nos matrimonium appellamus, hinc
liberorum procreatio et educatio: videmus etenim cetera quoque
animalia istius iuris peritia censeri.
Ius autem civile vel gentium ita dividitur: omnes populi qui
legibus et moribus reguntur partim suo proprio, partim communi omnium
hominum iure utuntur: nam quod quisque populus ipse sibi ius
constituit, id ipsius proprium civitatis est vocaturque ius civile,
quasi ius proprium ipsius civitatis: quod vero naturalis ratio
inter omnes homines constituit, id apud omnes populos peraeque
custoditur vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes
utuntur. et populus itaque Romanus partim suo proprio, partim
communi omnium hominum iure utitur. quae singula qualia sunt,
suis locis proponemos.
Sed ius quidem
civile ex unaquaque civitate appellatur, veluti Atheniensium:
nam si quis velit Solonis vel Draconis leges appellare ius civile
Atheniensium, non erraverit. sic enim et ius quo populus
Romanus utitur ius civile Romanorum appellamus, vel ius Quiritium,
quo Quirites utuntur; Romani enim a Quirino Quirites appellantur.
sed quotiens non addimus, cuius sit civitatis, nostrum ius
significamus: sicuti cum poetam dicimus nec addimus nomen, subauditur
apud Graecos egregius Homerus, apud nos Vergilius.
Ius autem gentium omni humano generi commune est. nam usu
exigente et humanis necessitatibus gentes humanae quaedam sibi
constituerunt: bella etenim orta sunt et captivitates secutae
et servitutes, quae sunt iuri naturali contrariae (iure enim naturali
ab initio omnes homines liberi nascebantur); ex hoc iure gentium et
omnes paene contractus introducti sunt, ut emptio venditio, locatio
conductio, societas, depositum, mutuum, et alii innumerabiles.
Constat autem ius nostrum aut ex scripto aut ex non scripto, ut apud
Graecos: tÇn nñmvn oß m¡n ¦ggrafoi,
oß d¢ nrafoi..
Scriptum
ius est lex, plebiscita, senatusconsulta, principum placita,
magistratuum edicta, responsa prudentium. Lex est quod populus
Romanus senatorio magistratu interrogante, veluti consule,
constituebat. plebiscitum est, quod plebs plebeio magistratu
interrogante, veluti tribuno, constituebat. plebs autem a
populo eo differt quo species a genere: nam appellatione populi
universi cives significantur, connumeratis etiam patriciis et
senatoribus: plebis autem appellatione sine patriciis et
senatoribus ceteri cives significantur. sed et plebiscita, lege
Hortensia lata, non minus valere quam leges coeperunt.
Senatusconsultum est quod senatus iubet atque constituit. nam
cum auctus est populus Romanus in eum modum ut difficile sit in unum
eum convocari legis sanciendae causa, aequum visum est senatum vice
populi consuli. Sed et quod principi placuit legis habet
vigorem, cum lege regia, quae de imperio eius lata est, populus ei et
in eum omne suum imperium et potestatem concessit. quodcumque
igitur imperator per epistulam constituit vel cognoscens decrevit vel
edicto praecepit, legem esse constat: hae sunt quae
constitutiones appellantur. plane ex his quaedam sunt
personales, quae nec ad exemplum trahuntur, quoniam non hoc princeps
vult: nam quod alicui ob merita indulsit, vel si cui poenam
irrogavit, vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egreditur.
aliae autem, cum generales sunt, omnes procul dubio tenent.
Praetorum quoque edicta non modicam iuris optinent auctoritatem.
haec etiam ius honorarium solemus appellare, quod qui honorem gerunt,
id est magistratus, auctoritatem huic iuri dederunt.
proponebant et aediles curules edictum de quibusdam casibus, quod
edictum iuris honorarii portio est. Responsa prudentium sunt
sententiae et opiniones eorum quibus permissum erat iura condere.
nam antiquitus institutum erat ut essent qui iura publice
interpretarentur, quibus a Caesare ius respondendi datum est, qui
iurisconsulti appellabantur. quorum omnium sententiae et
opiniones eam auctoritatem tenebant ut iudici recedere a responso
eorum non liceret, ut est constitutum.
Ex non scripto ius venit quod usus comprobavit. nam diuturni
mores consensu utentium comprobati legem imitantur.
Et non ineleganter in duas species ius civile distributum videtur.
nam origo eius ab institutis duarum civitatium, Athenarum scilicet et
Lacedaemonis, fluxisse videtur: in his enim civitatibus ita agi
solitum erat, ut Lacedaemonii quidem magis ea quae pro legibus
observarent memoriae mandarent, Athenienses vero ea quae in legibus
scripta reprehendissent custodirent.
Sed
naturalia quidem iura, quae apud omnes gentes peraeque servantur,
divina quadam providentia constituta, semper firma atque immutabilia
permanent: ea vero quae ipsa sibi quaeque civitas constituit,
saepe mutari solent vel tacito consensu populi vel alia postea lege
lata.
Omne autem ius quo utimur vel ad
personas pertinet vel ad res vel ad actiones. ac prius de
personis videamus. nam parum est ius nosse, si personae, quarum
causa statutum est, ignorentur.
DE IURE PERSONARUM.
Summa itaque divisio de iure personarum haec est, quod omnes homines aut liberi sunt aut servi. Et libertas quidem est, ex qua etiam liberi vocantur, naturalis facultas eius quod cuique facere libet, nisi si quid aut vi aut iure prohibetur. Servitus autem est constitutio iuris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam subicitur. Servi autem ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos vendere iubent ac per hoc servare nec occidere solent: qui etiam mancipia dicti sunt, quod ab hostibus manu capiuntur. Servi autem aut nascuntur aut fiunt. nascuntur ex ancillis nostris: fiunt aut iure gentium, id est ex captivitate, aut iure civili, veluti cum homo liber maior viginti annis ad pretium participandum sese venumdari passus est. In servorum condicione nulla differentia est. in liberis multae differentiae sunt: aut enim ingenui sunt aut libertini.
DE INGENUIS.
Ingenuus is est qui statim ut natus est liber est, sive ex duobus ingenuis matrimonio editus, sive ex libertinis, sive ex altero libertino, altero ingenuo. sed et si quis ex matre libera nascatur, patre servo, ingenuus nihilo minus nascitur: quemadmodum qui ex matre libera et incerto patre natus est, quoniam vulgo conceptus est. sufficit autem liberam fuisse matrem eo tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit. et ex contrario si libera conceperit, deinde ancilla facta pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci, quia non debet calamitas matris ei nocere qui in utero est. ex his et illud quaesitum est, si ancilla praegnans manumissa sit, deinde ancilla postea facta peperit, liberum an servum pariat? et Marcellus probat, liberum nasci: sufficit enim ei qui in ventre est liberam matrem vel medio tempore habuisse: quod et verum est. Cum autem ingenuus aliquis natus sit, non officit illi in servitute fuisse et postea manumissum esse: saepissime enim constitutum est, natalibus non officere manumissionem.
DE LIBERTINIS.
Libertini sunt qui ex iusta servitute manumissi sunt.
manumissio autem est datio libertatis: nam quamdiu quis in
servitute est, manui et potestati suppositus est, et manumissus
liberatur potestate. quae res a iure gentium originem sumpsit,
utpote cum iure naturali omnes liberi nascerentur nec esset nota
manumissio, cum servitus esset incognita: sed posteaquam iure
gentium servitus invasit, secutum est beneficium manumissionis. et
cum uno naturali nomine homines appellaremur, iure gentium tria
genera hominum esse coeperunt, liberi et his contrarium servi et
tertium genus libertini, qui desierant esse servi. Multis autem
modis manumissio procedit: aut enim ex sacris constitutionibus in
sacrosanctis ecclesiis aut vindicta aut inter amicos aut per
epistulam aut per testamentum aut aliam quamlibet ultimam voluntatem.
sed et aliis multis modis libertas servo competere potest, qui tam ex
veteribus quam nostris constitutionibus introducti sunt. Servi
vero a dominis semper manumitti solent, adeo ut vel in transitu
manumittantur, veluti cum praetor aut proconsul aut praeses in
balneum vel in theatrum eat.
Libertinorum autem status tripertitus antea fuerat: nam qui
manumittebantur, modo maiorem et iustam libertatem consequebantur et
fiebant cives Romani, modo minorem et Latini ex lege Iunia Norbana
fiebant, modo inferiorem et fiebant ex lege Aelia Sentia dediticiorum
numero. sed dediticiorum quidem pessima condicio iam ex multis
temporibus in desuetudinem abiit, Latinorum vero nomen non
frequentabatur: ideoque nostra pietas, omnia augere et in
meliorem statum reducere desiderans, in duabus constitutionibus hoc
emendavit et in pristinum statum reduxit, quia et a primis urbis
Romae cunabulis una atque simplex libertas competebat, id est eadem
quam habebat manumissor, nisi quod scilicet libertinus sit qui
manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. et dediticios
quidem per constitutionem expulimus, quam promulgavimus inter nostras
decisiones, per quas, suggerente nobis Triboniano, viro excelso,
quaestore, antiqui iuris altercationes placavimus: Latinos
autem Iunianos et omnem quae circa eos fuerat observantiam alia
constitutione per eiusdem quaestoris suggestionem correximus, quae
inter imperiales radiat sanctiones, et omnes libertos, nullo nec
aetatis manumissi nec dominii manumissoris nec in manumissionis modo
discrimine habito, sicuti antea observabatur, civitate Romana
donavimus: multis additis modis, per quos possit libertas
servis cum civitate Romana, quae sola in praesenti est, praestari.
QUI QUIBUS EX CAUSIS MANUMITTERE NON POSSUNT.
Non tamen cuicunque volenti manumittere licet. nam is qui in
fraudem creditorum manumittit nihil agit, quia lex Aelia Sentia
impedit libertatem. Licet autem domino qui solvendo non est
testamento servum suum cum libertate heredem instituere, ut fiat
liber heresque ei solus et necessarius, si modo nemo alius ex eo
testamento heres extiterit, aut quia nemo heres scriptus sit, aut
quia is qui scriptus est qualibet ex causa heres non extiterit.
idque eadem lege Aelia Sentia provisum est, et recte: valde
enim prospiciendum erat, ut egentes homines, quibus alius heres
extaturus non esset, vel servum suum necessarium heredem habeant, qui
satisfacturus esset creditoribus, aut, hoc eo non faciente,
creditores res hereditarias servi nomine vendant, nec iniuria
defunctus afficiatur. Idemque iuris est et si sine libertate
servus heres institutus est. quod nostra constitutio non solum
in domino qui solvendo non est, sed generaliter constituit, nova
humanitatis ratione, ut ex ipsa scriptura institutionis etiam
libertas ei competere videatur, cum non est verisimile, eum quem
heredem sibi elegit, si praetermiserit libertatis dationem, servum
remanere voluisse et neminem sibi heredem fore. In fraudem
autem creditorum manumittere videtur qui vel iam eo tempore quo
manumittit solvendo non est, vel qui datis libertatibus desiturus est
solvendo esse. praevaluisse tamen videtur, nisi animum quoque
fraudandi manumissor habuit, non impediri libertatem, quamvis bona
eius creditoribus non sufficiant: saepe enim de facultatibus
suis amplius quam in his est sperant homines. itaque tunc
intellegimus impediri libertatem, cum utroque modo fraudantur
creditores, id est et consilio manumittentis et ipsa re, eo quod bona
non suffectura sunt creditoribus.
Eadem
lege Aelia Sentia domino minori annis viginti non aliter manumittere
permittitur, quam si vindicta apud consilium iusta causa
manumissionis adprobata fuerit manumissi. Iustae autem
manumissionis causae sunt, veluti si quis patrem aut matrem aut
filium filiamve aut fratrem sororemve naturales aut paedagogum,
nutricem, educatorem aut alumnum alumnamve aut collactaneum
manumittat, aut servum procuratoris habendi gratia, aut ancillam
matrimonii causa, dum tamen intra sex menses uxor ductatur, nisi
iusta causa impediat, et qui manumittitur procuratoris habendi
gratia, ne minor septem et decem annis manumittatur. Semel
autem causa adprobata, sive vera sive falsa sit, non retractatur.
Cum ergo certus modus manumittendi
minoribus viginti annis dominis per legem Aeliam Sentiam constitutus
sit, eveniebat ut qui quattuordecim annos aetatis expleverit, licet
testamentum facere possit et in eo heredem sibi instituere legataque
relinquere possit, tamen, si adhuc minor sit annis viginti,
libertatem servo dare non poterat. quod non erat ferendum, si is, cui
totorum bonorum in testamento dispositio data erat, uni servo
libertatem dare non permittebatur. quare nos similiter ei
quemadmodum alias res ita et servos suos in ultima voluntate
disponere, quemadmodum voluerit, permittimus, ut et libertatem eis
possit praestare. sed cum libertas inaestimabilis est et
propter hoc ante vicesimum aetatis annum antiquitas libertatem servo
dari prohibebat: ideo nos, mediam quodammodo viam eligentes,
non aliter minori viginti annis libertatem in testamento dare servo
suo concedimus, nisi septimum et decimum annum impleverit et octavum
decimum tetigerit. cum enim antiquitas huiusmodi aetati et pro aliis
postulare concessit, cur non etiam sui iudicii stabilitas ita eos
adiuvare credatur, ut et ad libertates dandas servis suis possint
provenire.
DE LEGE FURIA CANINIA SUBLATA.
Lege Furia Caninia certus modus constitutus erat in servis testamento manumittendis. quem quasi libertatibus impedientem et quodammodo invidam tollendam esse censuimus; cum satis fuerat inhumanum, vivos quidem licentiam habere totam suam familiam libertate donare, nisi alia causa impediat libertati, morientibus autem huiusmodi licentiam adimere.
DE HIS QUI SUI VEL ALIENI IURIS SUNT.
Sequitur de iure personarum alia divisio. nam quaedam personae
sui iuris sunt, quaedam alieno iuri subiectae sunt: rursus
earum quae alieno iuri subiectae sunt, aliae in potestate parentum,
aliae in potestate dominorum sunt. videamus itaque de his quae
alieno iuri subiectae sunt: nam si cognoverimus quae istae
personae sint, simul intellegemus quae sui iuris sunt. ac prius
dispiciamus de his qui in potestate dominorum sunt.
In potestate itaque dominorum sunt servi. quae quidem potestas
iuris gentium est: nam apud omnes peraeque gentes animadvertere
possumus, dominis in servos vitae necisque potestatem esse, et
quodcumque per servum adquiritur id domino adquiritur. Sed hoc
tempore nullis hominibus qui sub imperio nostro sunt licet sine causa
legibus cognita et supra modum in servos suos saevire. nam ex
constitutione divi Pii Antonini qui sine causa servum suum occiderit,
non minus puniri iubetur quam qui servum alienum occiderit. sed
et maior asperitas dominorum eiusdem principis constitutione
coercetur. nam consultus a quibusdam praesidibus provinciarum
de his servis qui ad aedem sacram vel ad statuas principum
confugiunt, praecepit, ut si intolerabilis videatur dominorum
saevitia, cogantur servos bonis condicionibus vendere, ut pretium
dominis daretur: et recte; expedit enim rei publicae, ne quis
re sua male utatur. cuius rescripti ad Aelium Marcianum emissi verba
haec sunt:
"Dominorum quidem potestatem in suos servos illibatam esse oportet nec cuiquam hominum ius suum detrahi. sed dominorum interest, ne auxilium contra saevitiam vel famen vel intolerabilem iniuriam denegetur his qui iuste deprecantur. ideoque cognosce de querellis eorum qui ex familia Iulii Sabini ad statuam confugerunt, et si vel durius habitos quam aequum est, vel infami iniuria affectos cognoveris, veniri iube, ita ut in potestatem domini non revertantur. qui Sabinus, si meae constitutioni fraudem fecerit, sciet, me dmissum severius exsecuturum."
DE PATRIA POTESTATE.
In potestate nostra sunt liberi nostri, quos ex iustis nuptiis procreaverimus. Nuptiae autem sive matrimonium est viri et mulieris coniunctio, individuam consuetudinem vitae continens. Ius autem potestatis quod in liberos habemus proprium est civium Romanorum: nulli enim alii sunt homines qui talem in liberos habeant potestatem qualem nos habemus. Qui igitur ex te et uxore tua nascitur, in tua potestate est: item qui ex filio tuo et uxore eius nascitur, id est nepos tuus et neptis, aeque in tua sunt potestate, et pronepos et proneptis et deinceps ceteri. qui tamen ex filia tua nascitur, in tua potestate non est, sed in patris eius.
DE NUPTIIS.
Iustas autem nuptias inter se cives Romani contrahunt, qui secundum
praecepta legum coeunt, masculi quidem puberes, feminae autem
viripotentes, sive patresfamilias sint sive filiifamilias, dum tamen
filiifamilias et consensum habeant parentum, quorum in potestate
sunt. nam hoc fieri debere et civilis et naturalis ratio
suadet in tantum ut iussum parentis praecedere debeat. unde
quaesitum est, an furiosi filia nubere aut furiosi filius uxorem
ducere possit? cumque super filio variabatur, nostra processit
decisio, qua permissum est ad exemplum filiae furiosi filium quoque
posse et sine patris interventu matrimonium sibi copulare secundum
datum ex constitutione modum.
Ergo non
omnes nobis uxores ducere licet: nam quarundam nuptiis
abstinendum est: inter eas enim personas quae parentum
liberorumve locum inter se optinent nuptiae contrahi non possunt,
veluti inter patrem et filiam vel avum et neptem vel matrem et filium
vel aviam et nepotem et usque ad infinitum: et si tales
personae inter se coierunt, nefarias atque incestas nuptias
contraxisse dicuntur. et haec adeo ita sunt ut, quamvis per
adoptionem parentum liberorumve loco sibi esse coeperint, non possint
inter se matrimonio iungi, in tantum ut etiam dissoluta adoptione
idem iuris maneat: itaque eam quae tibi per adoptionem filia
aut neptis esse coeperit, non poteris uxorem ducere, quamvis eam
emancipaveris.
Inter eas quoque
personas, quae ex transverso gradu cognationis iunguntur, est quaedam
similis observatio, sed non tanta. sane enim inter fratrem
sororemque nuptiae prohibitae sunt, sive ab eodem patre eademque
matre nati fuerint, sive ex alterutro eorum. sed si qua per
adoptionem soror tibi esse coeperit, quamdiu quidem constat adoptio
sane inter te et eam nuptiae consistere non possunt: cum vero
per emancipationem adoptio dissoluta sit, poteris eam uxorom ducere:
sed et si tu emancipatus fueris, nihil est impedimento nuptiis.
et ideo constat, si quis generum adoptare velit, debere eum ante
filiam suam emancipare: et si quis velit nurum adoptare, debere
eum ante filium emancipare. Fratris vel sororis filiam uxorem
ducere non licet. sed nec neptem fratris vel sororis ducere
quis potest, quamvis quarto gradu sint. cuius enim filiam
uxorem ducere non licet, eius neque neptem permittitur. eius vero
mulieris quam pater tuus adoptavit filiam non videris impediri uxorem
ducere, quia neque naturali neque civili iure tibi coniungitur.
Duorum autem fratrum vel sororum liberi vel fratris et sororis iungi
possunt. Item amitam, licet adoptivam, uxorem ducere non licet,
item materteram, quia parentum loco habentur. qua ratione verum
est, magnam quoque amitam et materteram magnam prohiberi uxorem
ducere. Adfinitatis quoque veneratione quarundam nuptiis
abstinere necesse est. ut ecce privignam aut nurum uxorem
ducere non licet, quia utraeque filiae loco sunt. quod scilicet
ita accipi debet, si fuit nurus aut privigna: nam si adhuc nurus est,
id est si adhuc nupta est filio tuo, alia ratione uxorem eam ducere
non poteris, quia eadem duobus nupta esse non potest: item si
adhuc privigna tua est, id est si mater eius tibi nupta est, ideo eam
uxorem ducere non poteris, quia duas uxores eodem tempore habere non
licet. Socrum quoque et novercam prohibitum est uxorem ducere,
quia matris loco sunt. quod et ipsum dissoluta demum adfinitate
procedit: alioquin si adhuc noverca est, id est si adhuc patri
tuo nupta est, communi iure impeditur tibi nubere, quia eadem duobus
nupta esse non potest: item si adhuc socrus est id est si adhuc
filia eius tibi nupta est, ideo impediuntur nuptiae, quia duas uxores
habere non potes. Mariti tamen filius ex alia uxore et uxoris
filia ex alio marito, vel contra, matrimonium recte contrahunt, licet
habeant fratrem sororemve ex matrimonio postea contracto natos.
Si uxor tua post divortium ex alio filiam procreaverit, haec non est
quidem privigna tua, sed Iulianus huiusmodi nuptiis abstinere debere
ait: nam nec sponsam filii nurum esse nec patris sponsam
novercam esse, rectius tamen et iure facturos eos, qui huiusmodi
nuptiis se abstinuerint. Illud certum est, serviles quoque
cognationes impedimento esse nuptiis, si forte pater et filia aut
frater et soror manumissi fuerint. Sunt et aliae personae quae
propter diversas rationes nuptias contrahere prohibentur quas in
libris digestorum seu pandectarum ex veteri iure collectarum
enumerari permisimus.
Si adversus ea
quae diximus aliqui coierint, nec vir nec uxor nec nuptiae nec
matrimonium nec dos intellegitur. itaque ii qui ex eo coitu
nascuntur in potestate patris non sunt, sed tales sunt, quantum ad
patriam potestatem pertinet, quales sunt ii quos mater vulgo
concepit. nam nec hi patrem habere intelleguntur, cum his etiam
incertus est: unde solent filii spurii appellari, vel a Graeca
voce quasi spordhn concepti, vel quasi sine patre filii.
sequitur ergo, ut et dissoluto tali coitu nec dotis exactioni locus
sit. qui autem prohibitas nuptias coeunt et alias poenas
patiuntur, quae sacris constitutionibus continentur.
Aliquando autem evenit, ut liberi quidem statim ut nati sunt in
potestate parentum non fiant, postea autem redigantur in potestatem.
qualis est is qui dum naturalis fuerat postea curiae datus potestati
patris subicitur. nec non is qui a muliere libera procreatus,
cuius matrimonium minime legibus interdictum fuerat sed ad quam pater
consuetudinem habuerat. postea ex nostra constitutione,
dotalibus instrumentis compositis, in potestate patris efficitur:
quod et alii si ex eodem matrimonio non fuerint procreati, similiter
nostra constitutio praebuit.
DE ADOPTIONIBUS.
Non solum tamen naturales liberi, secundum ea quae diximus, in potestate nostra sunt, verum etiam ii quos adoptamus. Adoptio autem duobus modis fit, aut principali rescripto aut imperio magistratus. imperatoris auctoritate adoptamus eos easve, qui quaeve sui iuris sunt. quae species adoptionis dicitur adrogatio. imperio magistratus adoptamus eos easve qui quaeve in potestate parentium sunt, sive primum gradum liberorum optineant, qualis est filius filia, sive inferiorem, qualis est nepos neptis, pronepos proneptis. Sed hodie ex nostra constitutione, cum filiusfamilias a patre naturali extraneae personae in adoptionem datur, iura potestatis naturalis patris minime dissolvuntur nec quidquam ad patrem adoptivum transit nec in potestate eius est, licet ab intestato iura successionis ei a nobis tributa sunt. si vero pater naturalis non extraneo, sed avo fílii sui materno, vel, si ipse pater naturalis fuerit emancipatus, etiam paterno, vel proavo simili modo paterno vel materno, filium suum dederit in adoptionem: in hoc casu quia in unam personam concurrunt et naturalia et adoptionis iura, manet stabile ius patris adoptivi, et naturali vinculo copulatum et legitimo adoptionis modo constrictum, ut et in familia et in potestate huiusmodi patris adoptivi sit. Cum autem impubes per principale rescriptum adrogatur, causa cognita adrogatio permittitur et exquiritur causa adrogationis, an honesta sit expediatque pupillo, et cum quibusdam condicionibus adrogatio fit, id est ut caveat adrogator personae publicae, hoc est tabulario, si intra pubertatem pupillus decesserit, restituturum se bona illis qui, si adoptio facta non esset, ad successionem eius venturi essent. item non alias emancipare eos potest adrogator, nisi causa cognita digni emancipatione fuerint et tunc sua bona eis reddat. sed et si decedens pater eum exheredaverit vel vivus sine insta causa eum emancipaverit, iubetur quartam partem ei suorum bonoram relinquere, videlicet praeter bona quae ad patrem adoptivum transtulit et quorum commodum ei adquisivit postea. Minorem natu non posse maiorem adoptare placet: adoptio enim naturam imitatur et pro monstro est ut maior sit filius quam pater. debet itaque is qui sibi per adrogationem vel adoptionem filium facit, plena pubertate, id est decem et octo annis praecedere. Licet autem et in locum nepotis vel neptis vel in locum pronepotis vel proneptis vel deinceps adoptare, quamvis filium quis non habeat. Et tam filium alienum quis in locum nepotis potest adoptare, quam nepotem in locum filii. Sed si quis nepotis loco adoptet, vel quasi ex eo filio quem habet iam adoptatum, vel quasi ex illo quem naturalem in sua potestate habet: in eo casu et filius consentire debet, ne ei invito suus heres adgnascatur. sed ex contrario si avus ex filio nepotem dat in adoptionem, non est necesse filium consentire. In plurimis autem causis adsimilatur is qui adoptatus vel adrogatus est, ei qui ex legitimo matrimonio natus est. et ideo si quis per imperatorem sive apud praetorem vel apud praesidem provinciae non extraneum adoptaverit, potest eundem alii in adoptionem dare. Sed et illud utriusque adoptionis commune est, quod et hi qui generare non possunt, quales sunt spadones, adoptare possunt, castrati autem non possunt. Feminae quoque adoptare non possunt, quia nec naturales liberos in potestate sua habent: sed ex indulgentia principis ad solatium liberorum amissorum adoptare possunt. Illud proprium est illius adoptionis quae per sacrum oraculum fit, quod is qui liberos in potestate habet, si se adrogandum dederit, non solum ipse potestati adrogatoris subicitur, sed etiam liberi eius in eiusdem fiunt potestate tamquam nepotes. sic enim et divus Augustus non ante Tiberium adoptavit, quam is Germanicum adoptavit: ut protinus adoptione facta incipiat Germanicus Augusti nepos esse. Apud Catonem bene scriptum refert antiquitas, servi si a domino adoptati sint, ex hoc ipso posse liberari. unde et nos eruditi in nostra constitutione etiam eum servum quem dominus actis intervenientibus filium suum nominaverit liberum esse constituimus, licet hoc ad ius filii accipiendum ei non sufficit.
QUIBUS MODIS IUS POTESTATIS SOLVITUR.
Videamus nunc, quibus modis ii qui alieno iuri subiecti sunt eo iure
liberantur. et quidem servi quemadmodum potestate liberantur,
ex his intellegere possumus quae de servis manumittendis superius
exposuimas.
Hi vero qui in potestate
parentis sunt mortuo eo sui iuris fiunt. sed hoc distinctionem
recipit. nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve sui
iuris efficiuntur. mortuo vero avo non omnimodo nepotes
neptesque sui iuris fiunt, sed ita si post mortem avi in potestatem
patris sui recasuri non sunt: itaque si moriente avo pater
eorum et vivit et in potestate patris sui est, tunc post obitum avi
in potestate patris sui fiunt: si vero is quo tempore avus
moritur aut iam mortuus est aut exiit de potestate patris, tunc hi,
quia in potestatem eius cadere non possunt, sui iuris fiunt.
Cum autem is qui ob aliquod maleficium in insulam deportatur
civitatem amittit, sequitur ut, quia eo modo ex numero civium
Romanorum tollitur, perinde acsi mortuo eo desinant liberi in
potestate eius esse. pari ratione et si is qui in potestate
parentis sit in insulam deportatus fuerit, desinit in potestate
parentis esse. sed si ex indulgentia principali restituti
fuerint, per omnia pristinum statum recipiunt. Relegati autem
patres in insulam in potestate sua liberos retinent: et e
contario liberi relegate in postestate parentum remanent.
Poenae servus effectus filios in potestate habere desinit. servi
autem poenae efficiuntur, qui in metallum damnantur et qui bestiis
subiciuntur.
Filiusfamilias si
militaverit, vel si senator vel consul fuerit factus, manet in patris
potestate. militia enim vel consularia dignitas patris
potestate filium non liberat. sed ex constitutione nostra summa
patriciatus dignitas illico ab imperialibus codicillis praestitis a
patria potestate liberat. quis enim patiatur patrem quidem
posse per emancipationis modum suae potestatis nexibus filiam
relaxare, imperatoriam autem celsitudinem non valere eum quem sibi
patrem elegit ab aliena eximere potestate?
Si ab hostibus captus fuerit parens, quamvis servus hostium fiat,
tamen pendet, ius liberorum propter ius postliminii: quia hi
qui ab hostibus capti sunt si reversi fuerint, omnia pristina iura
recipiunt. idcirco reversus et liberos habebit in potestate,
quia postliminium fingit eum qui captus est semper in civitate
fuisse: si vero ibi decesserit, exinde, ex quo captus est
pater, filius sui iuris fuisse videtur. ipse quoque filius
neposve si ab hostibus captus fuerit, similiter dicimus propter ius
postliminii ius quoque potestatis parentis in suspenso esse.
dictum est autem postliminium a limine et post, et eum qui ab
hostibus captus in fines nostros postea pervenit postliminio reversum
recte dicimus. nam limina sicut in domibus finem quendam
faciunt, sic et imperii finem limen esse veteres voluerunt.
hinc et limes dictus est quasi finis quidam et terminus. ab eo
postliminium dictum quia eodem limine revertebatur quo amissus erat.
sed et qui victis hostibus recuperatur, postliminio rediisse
existimatur.
Praeterea emancipatione
quoque desinunt liberi in potestate parentum esse. sed ea
emancipatio antea quidem vel per antiquam legis observationem
procedebat, quae per imaginarias venditiones et intercedentes
manumissiones celebrabatur, vel ex imperiali rescripto. nostra
autem providentia et hoc in melius per constitutionem reformavit, ut,
fictione pristina explosa, recta via apud competentes iudices vel
magistratus parentes intrent et filios suos vel filias vel nepotes
vel neptes ac deinceps sua manu dimitterent. et tunc ex edicto
praetoris in huius filii vel filiae, nepotis vel neptis, bonis, qui
vel quae a parente manumissus vel manumissa fuerit, eadem iura
praestantur parenti quae tribuuntur patrono in bonis liberti: et
praeterea si impubes sit filius vel filia vel ceteri, ipse parens ex
manumissione tutelam eius nanciscitur. Admonendi autem sumus,
liberum esse arbitrium ei qui filium et ex eo nepotem vel neptem in
potestate habebit, filium quidem de potestate dimittere, nepotem vero
vel neptem retinere: et ex diverso filium quidem in potestate
retinere, nepotem vero vel neptem manumittere (eadem et de pronepote
vel pronepte dicta esse intellegantur), vel omnes sui iuris
efficere. Sed et si pater filium, quem in potestate habet, avo
vel proavo naturali secundum nostras constitutiones super his habitas
in adoptionem dederit, id est si hoc ipsum, actis intervenientibus,
apud competentem iudicem manifestavit, praesente eo qui adoptatur, et
non contradicente nec non eo qui adoptat, solvitur quidem ius
potestatis patris naturalis, transit autem in huiusmodi parentem
adoptivum, in cuius persona adoptionem plenissimam esse antea
diximus. Illud autem scire oportet, quod, si nurus tua ex filio
tuo conceperit et filium postea emancipaveris vel in adoptionem
dederis praegnante nuru tua, nihilo minus quod ex ea nascitur, in
potestate tua nascitur: quod si post emancipationem vel
adoptionem fuerit conceptum, patris sui emancipati vel avi adoptivi
potestati subicitur: et quod neque naturales liberi neque
adoptiv ullo paene modo possunt cogere parentum de potestate sua eos
dimittere.
DE TUTELIS.
Transeamus nunc ad aliam divisionem. nam ex his personis quae in potestate non sunt, quaedam vel in tutela sunt vel in curatione, quaedam neutro iure tenentur. videamus igitur de his quae in tutela vel in curatione sunt: ita enim intellegemus ceteras personas, quae neutro iure tenentur. ac prius dispiciamus de his quae in tutela sunt. Est autem tutela, ut Servius definivit, ius ac potestas in capite libero ad tuendom eum qui propter aetatem se defendere nequit, iure civili data ac permissa. Tutores autem sunt qui eam vim ac potestatem habent, exque re ipsa nomen ceperunt itaque appellantur tutores quasi tuitores atque defensores, sicut aeditui dicuntur, qui aedes tuentur. Permissum est itaque parentibus, liberis impuberibus, quos in potestate habent, testamento tutores dare. et hoc in filio filiaque omnimodo procedit; nepotibus tamen neptibusque ita demum parentes possunt testamento tutores dare, si post mortem eorum in patris sui potestatem non sint recasuri. itaque si filius tuus mortis tuae tempore in potestate tua sit, nepotes ex eo non poterunt testamento tuo tutorem habere, quamvis in potestate tua fuerint; scilicet quia mortuo te in patris sui potestatem recasuri sunt. Cum autem in compluribus aliis causis postumi pro iam natis habentur, et in hac causa placuit non minus postumis quam iam natis testamento tutores dari posse, si modo in ea causa sint, ut, si vivis parentibus nascerentur, sui et in potestate eorum fierent. Sed si emancipato filio tutor a patre testamento datus fuerit, confirmandus est ex sententia praesidis omnimodo, id est sine inquisitione.
QUI DARI TUTORES TESTAMENTO POSSUNT.
Dari autem potest tutor non solum paterfamilias, sed etiam
filiusfamilias. Sed et servus proprius testamento cum libertate
recte tutor dari potest. sed sciendum est, eum et sine
libertate tutorem datum tacite et libertatem directam accepisse
videri et per hoc recte tutorem esse. plane si per errorem
quasi liber tutor datus sit, aliud dicendum est. servus autem
alienus pure inutiliter datur testamento tutor: sed ita CUM
LIBER ERIT utiliter datur. proprius autem servus inutiliter eo
modo datur tutor. Furiosus vel minor viginti quinque annis
tutor testamento datus tutor erit cum compos mentis aut maior viginti
quinque annis fuerit factus.
Ad certum
tempus vel ex certo tempore vel sub condicione vel ante heredis
institutionem posse dari tutorem non dubitatur. Certae autem
rei vel causae tutor dari non potest, quia personae, non causae vel
rei datur.
Si quis "filiabus"
suis vel "filiis" tutores dederit, etiam postumae vel
postumo videtur dedisse, quia filii vel filiae appellatione et
postumus et postuma continentur. quid, si nepotes sint, an
appellatione filiorum et ipsis tutores dati sunt? dicendam est,
ut ipsis quoque dati videantur, si modo "liberos" dixit.
ceterum si "filios," non continebuntur: aliter enim
filii, aliter nepotes appellantur. plane si "postumis"
dederit, tam filii postumi quam ceteri liberi continebuntur.
DE LEGITIMA ADGNATORUM TUTELA.
Quibus autem testamento tutor datus non sit his ex lege duodecim tabularum adgnati sunt tutores, qui vocantur legitimi. Sunt autem adgnati per virilis sexus cognationem coniuncti, quasi a patre cognati, veluti frater eodem patre natus, fratris filius neposve ex eo, item patruus et patrui filius neposve ex eo. at qui per feminini sexus personas cognatione iunguntur non sunt adgnati, sed alias naturali iure cognati. itaque amitae tuae filius non est tibi adgnatus, sed cognatus (et invicem scilicet tu illi eodem iure coniungeris), quia qui nascuntur patris non matris familiam sequuntur. Quod autem lex ab intestato vocat ad tutelam adgnatos, non hanc habet significationem, si omnino non fecerit testamentum is qui poterat tutores dare, sed si quantum ad tutelam pertinet, intestatus decesserit. quod tunc quoque accidere intellegitur, cum is qui datus est tutor, vivo testatore decesserit. Sed adgnationis quidem ius omnibus modis capitis deminutione plerumque perimitur: nam adgnatio iuris est nomen. cognationis vero ius non omnibus modis commutatur, quia civilis ratio civilia quidem iura corrumpere potest, naturalia vero non utique.
DE CAPITIS MINUTIONE.
Est autem capitis deminutio prioris status commutatio, eaque tribus
modis accidit: nam aut maxima est capitis deminutio aut minor,
quam quidam mediam vocant, aut minima.
Maxima est capitis deminutio, cum aliquis simul et civitatem et
libertatem amittit. quod accidit in his qui servi poenae
efficiuntur atrocitate sententiae, vel liberti ut ingrati circa
patronos condemnati, vel qui ad pretium participandum se venumdari
passi sunt.
Minor sive media est capitis
deminutio, cum civitas quidem amittitur, libertas vero retinetur.
quod accidit ei cui aqua et igni interdictum fuerit, vel ei qui in
insulam deportatus est.
Minima capitis
deminutio est, cum et civitas et libertas retinetur, sed status
hominis commutatur. quod accidit in his qui, cum sui iuris
fuerunt, coeperunt alieno iuri subiecti esse, vel contra.
Servus autem manumissus capite non minuitur, quia nullum caput
habuit. Quibus autem dignitas magis quam status permutatur,
capite non minuuntur: et ideo senatu motos capite non minui
constat. Quod autem dictum est, manere cognationis ius et post
capitis deminutionem, hoc ita est. si minima capitis deminutio
interveniat: manet enim cognatio. nam si maxima capitis
deminutio incurrat, ius quoque cognationis perit, ut puta servitute
alicuius cognati, et ne quidem, si manumissus fuerit, receipit
cognationem. sed et si in insulam deportatus quis sit, cognatio
solvitur.
Cum autem ad adgnatos tutela
pertineat, non simul ad omnes pertinet, sed ad eos tantum qui
proximiore gradu sunt, vel, si eiusdem gradus sint, ad omnes.
DE LEGITIMA PATRONORUM TUTELA.
Ex eadem lege duodecim tabularum libertorum et libertarum tutela ad patronos liberosque eorum pertinet, quae et ipsa legitima tutela vocatur: non quia nominatim ea lege de hac tutela cavetur, sed quia perinde accepta est per interpretationem atque si verbis legis introducta esset. eo enim ipso, quod hereditates libertorum libertarumque, si intestati decessissent, iusserat lex ad patronos liberosve eorum pertinere, crediderunt veteres, voluisse legem etiam tutelas ad eos pertinere, cum et adgnatos, quos ad hereditatem vocat, eosdem et tutores esse iussit et quia plerumque, ubi successionis est emolumentum, ibi et tutelae onus esse debet. ideo autem diximus plerumque, quia, si a femina impubes manumittatur. ipsa ad hereditatem vocatur, cum alius est tutor.
DE LEGITIMA PARENTUM TUTELA.
Exemplo patronorum recepta est et alia tutela, quae et ipsa legitima vocatur. nam si quis filium aut filiam, nepotem aut neptem ex filio, et deinceps, impuberes emancipaverit, legitimus eorum tutor erit.
DE FIDUCIARIA TUTELA.
Est et alia tutela, quae fiduciaria appellatur. nam si parens filium vel filiam, nepotem vel neptem, et deinceps, impuberes manumiserit, legitimam nanciscitur eorum tutelam: quo defuncto, si liberi virilis sexus extant, fiduciarii tutores filiorum suorum vel fratris vel sororis et ceterorum efficiuntur. atqui patrono legitimo tutore mortuo, liberi quoque eius legitimi sunt tutores: quoniam filius quidem defuncti, si non esset a vivo patre emancipatus, post obitum eius sui iuris efficeretur nec in fratrum potestatem recideret ideoque nec in tutelam, libertus autem si servus mansisset, utique eodem iure apud liberos domini post mortem eius futurus esset. ita tamen ii ad tutelam vocantur, si perfectae aetatis sint. quod nostra constitutio generaliter in omnibus tutelis et curationibus observari praecepit.
DE ATILIANO TUTORE, VEL EO QUI EX LEGE IULIA ET TITIA DABATUR.
Si cui nullus omnino tutor fuerat, ei dabatur in urbe quidem Roma a
praetore urbano et maiore parte tribunorum plebis tutor ex lege
Atilia, in provinciis vero a praesidibus provinciarum ex lege Iulia
et Titia. Sed et si testamento tutor sub condicione aut die
certo datus fuerat, quamdiu condicio aut dies pendebat, ex iisdem
legibus tutor dari poterat. item si pure datus fuerat, quamdiu
nemo ex testamento heres existebat, tamdiu ex iisdem legibus tutor
petendus erat, qui desinebat tutor esse, si condicio existeret aut
dies veniret aut heres existeret. Ab hostibus quoque tutore
capto, ex his legibus tutor petebatur, qui desinebat esse tutor, si
is qui captus erat in civitatem reversus fuerat: nam reversus
recipiebat tutelam iure postliminii. Sed ex his legibus
pupillis tutores desierunt dari, posteaquam primo consules pupillis
utriusque sexus tutores ex inquisitione dare coeperunt, deinde
praetores ex constitutionibus. nam supra scriptis legibus neque
de cautione a tutoribus exigenda rem salvam pupillis fore, neque de
compellendis tutoribus ad tutelae administrationem quidquam cavetur.
Sed hoc iure utimur, ut Romae quidem praefectus urbis vel praetor
secundum suam iurisdictionem, in provinciis autem praesides ex
inquisitione tutores crearent, vel magistratus iussu praesidum, si
non sint magnae pupilli facultates. Nos autem per
constitutionem nostram et huiusmodi difficultates hominum resecantes
nec exspectata iussione praesidum, disposuimus, si facultas pupilli
vel adulti usque ad quingentos solidos valeat, defensores civitatum
(una cum eiusdem civitatis religiosissimo antistite vel apud alias
publicas personas) vel magistratus, vel iuridicum Alexandrinae
civitatis tutores vel curatores creare, legitima cautela secundum
eiusdem constitutionis normam praestanda, videlicet eoram periculo
qui eam accipiant.
Impuberes autem in
tutela esse naturali iure conveniens est, ut is qui perfectae aetatis
non sit alterius tutela regatur. Cum igitur pupillorum
pupillarumque tutores negotia gerunt, post pubertatem tutelae iudicio
rationem reddunt.
DE AUCTORITATE TUTORUM.
Auctoritas autem tutoris in quibusdam causis necessaria pupillis est, in quibusdam non est necessaria. ut ecce si quid dari sibi stipulentur, non est necessaria tutoris auctoritas: quod si aliis pupilli promittant, necessaria est: namque placuit, meliorem quidem suam condicionem licere eis facere etiam sine tutoris auctoritate, deteriorem vero non aliter quam tutore auctore. unde in his causis ex quibus mutuae obligationes nascuntur, in emptionibus venditionibus, locationibus conductionibus, mandatis, depositis, si tutoris auctoritas non interveniat, ipsi quidem qui cum his contrahunt obligantur, at invicem pupilli non obligantur. Neque tamen hereditatem adire neque bonorum possessionem petere neque hereditatem ex fideicommisso suscipere aliter possunt nisi tutoris auctoritate, quamvis lucrosa sit neque ullum damnum habeat. Tutor autem statim in ipso negotio praesens debet auctor fieri, si hoc pupillo prodesse existimaverit. post tempus vero aut per epistulam interposita auctoritas nihil agit. Si inter tutorem pupillumve iudicium agendum sit, quia ipse tutor in rem suam auctor esse non potest, non praetorius tutor, ut olim, constituitur, sed curator in locum eius datur, quo interveniente iudicium peragitur et eo peracto curator esse desinit.
QUIBUS MODIS TUTELA FINITUR.
Pupilli pupillaeque cum puberes esse coeperint, tutela liberantur. pubertatem autem veteres quidem non solum ex annis, sed etiam ex habitu corporis in masculis aestimari volebant. nostra autem maiestas dignum esse castitate temporum nostrorum bene putavit, quod in feminis et antiquis impudicum esse visum est, id est inspectionem habitudinis corporis, hoc etiam in masculos extendere: et ideo sancta constitutione promulgata pubertatem in masculis post quartum decimum annum completum illico initium accipere disposuimus, antiquitatis normam in femininis personis bene positam suo ordine relinquentes, ut post duodecimum annum completum viripotentes esse credantur. Item finitur tutela, si adrogati sint adhuc impuberes vel deportati: item si in servitutem pupillus redigatur, ut ingratus a patrono, vel ab hostibus fuerit captus. Sed et si usque ad certam condicionem datus sit testamento, aeque evenit, ut desinat esse tutor existente condicione. Simili modo finitur tutela morte vel tutorum vel pupillorum. Sed et capitis deminutione tutoris, per quam libertas vel civitas eius amittitur, omnis tutela perit. minima autem capitis deminutione tutoris, veluti si se in adoptionem dederit, legitima tantum tutela perit, ceterae non pereunt. sed pupilli et pupillae capitis deminutio, licet minima sit, omnes tutelas tollit. Praeterea qui ad certum tempus testamento dantur tutores, finito eo, deponunt tutelam. Desinunt autem esse tutores, qui vel removentur a tutela ob id quod suspecti visi sunt, vel ex iusta causa sese excusant et onus administrandae tutelae deponunt secundum ea quae inferius proponemus.
DE CURATORIBUS.
Masculi puberes et feminae viripotentes usque ad vicesimum quintum
annum completum curatores accipiunt; qui licet puberes sint, adhuc
tamen huius aetatis sunt, ut negotia sua tueri non possint.
Dantur autem curatores ab iisdem magistratibus a quibus et tutores.
sed curator testamento non datur, sed datus confirmatur decreto
praetoris vel praesidis. Item inviti adulescentes curatores non
accipiunt praeterquam in litem: curator enim et ad certam
causam dari potest. Furiosi quoque et prodigi, licet maiores
viginti quinque annis sint, tamen in curatione sunt adgnatorum ex
lege duodecim tabularum. sed solent Romae praefectus urbis vel
praetor et in provinciis praesides ex inquisitione eis dare
curatores. Sed et mente captis et surdis et mutis et qui morbo
perpetuo laborant, quia rebus suis superesse non possunt, curatores
dandi sunt. Interdum autem et pupilli curatores accipiunt, ut
puta si legitimus tutor non sit idoneus, quia habenti tutorem tutor
dari non potest. item si testamento datus tutor vel a praetore
vel a praeside idoneus non sit ad administrationem nec tamen
frandulenter negotia administrat, solet ei curator adiungi.
item in locum tutorum qui non in perpetuum sed ad tempus a tutela
excusantur solent curatores dari.
Quodsi
tutor adversa valetudine vel alia necessitate impeditur, quo minus
negotia pupilli administrare possit, et pupillus vel absit vel infans
sit, quem velit actorem periculo ipsius praetor, vel qui provinciae
praeerit, decreto constituet.
DE SATISDATIONE TUTORUM VEL CURATORUM.
Ne tamen pupillorum pupillaramve et eorum qui quaeve in curatione
sunt negotia a tutoribus curatoribusve consumantur vel deminuantur,
curat praetor, ut et tutores et curatores eo nomine satisdent.
sed hoc non est perpetuum: nam tutores testamento dati
satisdare non coguntur, quia fides eorum et diligentia ab ipso
testatore probata est: item ex inquisitione tutores vel
curatores dati satisdatione non onerantur, quia idonei electi sunt.
Sed et si ex testamento vel inquisitione duo pluresve dati fuerint,
potest unus offerre satis de indemnitate pupilli vel adulescentis et
contutori vel concuratori praeferri, ut solus administret, vel ut
contutor satis offerens praeponatur ei et ipse solus administret.
itaque per se non potest petere satis a contutore vel concuratore
suo, sed offerre debet, ut electionem det contutori suo, utrum velit
satis accipere an satis dare. quodsi nemo eorum satis offerat
si quidem adscriptum fuerit a testatore, quis gerat, ille gerere
debet: quodsi non fuerit adscriptum, quem maior pars elegerit,
ipse gerere debet, ut edicto praetoris cavetur. sin autem ipsi
tutores dissenserint circa eligendum eum vel eos qui gerere debent,
praetor partes suas interponere debet. idem et in pluribus ex
inquisitione datis probandum est, id est ut maior pars eligere
possit, per quem administratio fieret.
Sciendum autem est, non solum tutores vel curatores pupillis et
adultis ceterisque personis ex administratione teneri, sed etiam in
eos qui satisdationem accipiunt subsidiariam actionem esse, quae
ultimum eis praesidium possit afferre. subsidiaria autem actio
datur in eos qui vel omnino a tutoribus vel curatoribus satisdari non
curaverint aut non idonee passi essent caveri. quae quidem tam
ex prudentium responsis quam ex constitutionibus imperialibus et in
heredes eorum extenditur. Quibus constitutionibus et illud
exprimitur, ut, nisi caveant tutores vel curatores, pignoribus captis
coerceantur. Neque autem praefectus urbis neque praetor neque
praeses provinciae neque quis alius cui tutores dandi ius est, hac
actione tenebitur: sed hi tantummodo qui satisdationem exigere
solent.
DE EXCUSATIONIBUS TUTORUM VEL CURATORUM.
Excusantur autem tutores vel curatores variis ex causis:
plerumque autem propter liberos, sive in potestate sint sive
emancipati. si enim tres liberos quis superstites Romae habeat
vel in Italia quattuor vel in provinciis quinque, a tutela vel cura
possunt excusari exemplo ceterorum munerum: nam et tutelam et
curam placuit publicum munus esse. sed adoptivi liberi non
prosunt, in adoptionem autem dati naturali patri prosunt. item
nepotes ex filio prosunt, ut in locum patris succedant: ex
filia non prosunt. filii autem superstites tantum ad tutelae
vel curae muneris excusationem prosunt: defuncti non prosunt.
sed si in bello amissi sunt, quaesitum est, an prosint. et
constat, eos solos prodesse qui in acie amittuntur: hi enim,
quia pro re publica ceciderunt, in perpetuum per gloriam vivere
intelleguntur. Item divus Marcus in semestribus rescripsit, eum
qui res fisci administrat a tutela vel cura, quamdiu administrat,
excusari posse. Item qui rei publicae causa absunt, a tutela et
cura excusantur. sed et si fuerunt tutores vel curatores,
deinde rei publicae causa abesse coeperunt, a tutela et cura
excusantur, quatenus rei publicae causa absunt, et interea curator
loco eorum datur. qui si reversi fuerint, recipiunt onus
tutelae nec anni habent vacationem, ut Papinianus responsorum libro
quinto scripsit: nam hoc spatium habent ad novas tutelas
vocati. Et qui potestatem aliquam habent excusare se possunt,
ut divus Marcus rescripsit, sed coeptam tutelam deserere non
possunt. Item propter litem, quam cum pupillo vel adulto tutor
vel curator habet, excusare se nemo potest: nisi forte de
omnibus bonis vel hereditate controversia sit. Item tria onera
tutelae non affectatae vel curae praestant vacationem, quamdiu
administrantur: ut tamen plurium pupillorum tutela vel cura
eorundem bonorum, veluti fratrum, pro una computetur. Sed et
propter paupertatem excusationem tribui tam divi fratres quam per se
divus Marcus rescripsit, si quis imparem se oneri iniuncto possit
docere. Item propter adversam valetudinem, propter quam nec
suis quidem negotiis interesse potest, excusatio locum habet.
Similiter eum qui litteras nesciret excusandum esse divus Pius
rescripsit: quamvis et imperiti litterarum possunt ad
administrationem negotiorum sufficere. Item si propter
inimicitiam aliquem testamento tutorem pater dederit, hoc ipsum
praestat ei excusationem: sicut per contrarium non excusantur
qui se tutelam patri pupillorum administraturos promiserunt.
Non esse autem admittendam excusationem eius qui hoc solo utitur,
quod ignotus patri pupillorum sit, divi fratres rescripserunt.
Inimicitiae, quas quis cum patre pupillorum vel adultorum exercuit,
si capitales fuerunt nec reconciliatio intervenit, a tutela solent
excusare. Item si quis status controversiam a pupillorum patre
passus est, excusatur a tutela. Item maior septuaginta annis a
tutela vel cura se potest excusare. minores autem viginti et
quinque annis olim quidem excusabantur: a nostra autem
constitutione prohibentur ad tutelam vel curam aspirare, adeo ut nec
excusatione opus fiat. qua constitutione cavetur, ut nec
pupillus ad legitimam tutelam vocetur nec adultus: cum erat
incivile, eos qui alieno auxilio in rebus suis administrandis egere
noscuntur et sub aliis reguntur, aliorum tutelam vel curam subire.
Idem et in milite observandum est, ut nec volens ad tutelae munus
admittatur. Item Romae grammatici, rhetores et medici et qui in
patria sua id exercent et intra numerum sunt, a tutela vel cura
habent vacationem.
Qui autem se vult
excusare, si plures habeat excusationes et de quibusdam non
probaverit, aliis uti intra tempora non prohibetur. qui
excusare se volunt, non appellant: sed intra dies quinquaginta
continuos, ex quo cognoverunt, excusare se debent (cuiuscumque
generis sunt, id est qualitercumque dati fuerint tutores), si intra
centesimum lapidem sunt ab eo loco ubi tutores dati sunt: si
vero ultra centesimum habitant, dinumeratione facta viginti millium
diurnorum et amplius triginta dierum. quod tamen, ut Scaevola
dicebat, sic debet computari, ne minus sint quam quinquaginta dies.
Datus autem tutor ad universum patrimonium datus esse creditur.
Qui tutelam alicuius gessit, invitus curator eiusdem fieri non
compellitur, in tantum ut, licet pater qui testamento tutorem dederit
adiecit, se eundem curatorem dare, tamen invitum eum curam suscipere
non cogendum, divi Severus et Antoninus rescripserunt. Iidem
rescripserunt, maritum uxori suae curatorem datum excusare se posse,
licet se immisceat. Si quis autem falsis allegationibus
excusationem tutelae meruit, non est liberatus onere tutelae.
DE SUSPECTIS TUTORIBUS ET CURATORIBUS.
Sciendum est suspecti crimen e lege duodecim tabularum descendere. Datum est autem ius removendi suspectos tutores Romae praetori et in provinciis praesidibus earum et legato proconsulis. Ostendimus, qui possunt de suspecto cognoscere: nunc videamus, qui suspecti fieri possunt. et quidem omnes tutores possunt, sive testamentarii sint sive alterius generis tutores. quare et si legitimus sit tutor, accusari poterit. quid si patronus? adhuc idem erit dicendum: dummodo meminerimus, famae patroni parcendum, licet ut suspectus remotus fuerit. Consequens est ut videamus, qui possint suspectos postulare. et sciendum est, quasi publicam esse hanc actionem, hoc est omnibus patere. quin immo et mulieres admittuntur ex rescripto divorum Severi et Antonini, sed hae solae, quae pietatis necessitudine ductae ad hoc procedunt, ut puta mater: nutrix quoque et avia possunt, potest et soror: sed et si qua mulier fuerit, cuius praetor propensam in pietatem mentem intellexerit, non sexus verecundiam egredientem sed pietate productam, non continere iniuriam pupillorum, admittit eam ad accusationem. Impuberes non possunt tutores suos suspectos postulare: puberes autem curatores suos ex consilio necessariorum suspectos possunt arguere: et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt. Suspectus est autem et qui non ex fide tutelam gerit, licet solvendo est, ut Iulianus quoque scripsit. sed et antequam incipiat gerere tutelam tutor, posse eum quasi suspectum removeri, idem Iulianus scripsit, et secundum eum constitutum est. Suspectus autem remotus, si quidem ob dolum, famosus est: si ob culpam, non aeque. Si quis autem suspectus postulatur, quoad cognitio finiatur interdicitur ei administratio, ut Papiniano visum est. Sed si suspecti cognitio suscepta fuerit posteaque tutor vel curator decesserit, extinguitur cognitio suspecti. Si quis tutor copiam sui non faciat ut alimenta pupillo decernantur, cavetur epistula divorum Severi et Antonini. ut in possessionem bonorum eius pupillus mittatur: et quae mora deteriora futura sunt, dato curatore distrahi iubentur. ergo ut suspectus romoveri poterit qui non praestat alimenta. Sed si quis praesens negat propter inopiam alimenta posse decerni, si hoc per mendacium dicat, remittendum eum esse ad praefectum urbis puniendum placuit, sicut ille remittitur qui data pecunia ministerium tutelae redemit. Libertus quoque, si fraudulenter gessisse tutelam filiorum vel nepotum patroni probetur, ad praefectum urbis remittitur puniendus. Novissime sciendum est, eos qui frandulenter tutelam vel curam administrant, etiamsi satis offerent, removendos a tutela, quia satisdatio propositum tutoris malevolum non mutat, sed diutius grassandi in re familiari facultatem praestat. Suspectum enim eum putamus qui moribus talis est ut suspectus sit: enimvero tutor vel curator, quamvis pauper est, fidelis tamen et diligens, removendus non est quasi suspectus.
IMPERATORIS IVSTINIANI INSTITVTIONVM LIBER SECVNDVS
LIBER SECUNDUS: TITULORUM CONSPECTUS.
De rerum divisione |
De heredibus instituendis |
||
De rebus incorporalibus |
De vulgari substitutione |
||
De servitutibus |
De pupillari substitutione |
||
De usufructu |
Quibus modis testamenta infirmantur |
||
De usu et habitatione |
De inofficioso testamento |
||
De usucapionibus et longi temporis possessionibus |
De heredum qualitate et differentia |
||
De donationibus |
De legatis |
||
Quibus alienare licet vel non |
De ademptione legatorum |
||
Per quas personas nobis adquiritur |
De lege Falcidia |
||
De testamentis ordinandis |
De fideicommissariis hereditatibus |
||
De militari testamento |
De singulis rebus per fideicommissum relictis |
||
Quibus non est permissum testamenta facere |
De codicillis |
||
De exheredatione liberorum |
|
DE RERUM DIVISIONE.
Superiore libro de iure personarum exposuimus: modo videamus de
rebus. quae vel in nostro patrimonio vel extra nostrum
patrimonium habentur. quaedam enim naturali iure communia sunt
omnium, quaedam publica, quaedam universitatis, quaedam nullius,
pleraque singulorum, quae variis ex causis cuique adquiruntur, sicut
ex subiectis apparebit.
Et quidem
naturali iure communia sunt omnium haec: aer et aqua profluens
et mare et per hoc litora maris. nemo igitur ad litus maris
accedere prohibetur, dum tamen villis et monumentis et aedificiis
abstineat, quia non sunt iuris gentium, sicut et mare.
Flumina autem omnia et portus publica sunt: ideoque ius
piscandi omnibus commune est in portibus fluminibusque. Est
autem litus maris, quatenus hibernus fluctus maximus excurrit.
Riparum quoque usus publicus est iuris gentium sicut ipsius
fluminis: itaque navem ad eas appellere, funes ex arboribus ibi
natis religare, onus aliquid in his reponere cuilibet liberum est,
sicuti per ipsum flumen navigare. sed proprietas earum illorum
est quorum praediis haerent: qua de causa arbores quoque in
iisdem natae eorundem sunt. Litorum quoque usus publicus iuris
gentium est, sicut ipsius maris: et ob id quibuslibet liberum
est, casam ibi imponere, in qua se recipiant, sicut retia siccare et
ex mare deducere. proprietas autem eorum potest intellegi
nullius esse, sed eiusdem iuris esse cuius et mare, et quae subiacent
mari terra vel harena.
Universitatis
sunt, non singulorum, veluti quae in civitatibus sunt theatra, stadia
et similia et si qua alia sunt communia civitatium.
Nullius autem sunt res sacrae et religiosae et sanctae: quod
enim divini iuris est, id nullius in bonis est. Sacra sunt,
quae rite et per pontifices Deo consecrata sunt, veluti aedes sacrae
et dona quae rite ad ministerium Dei dedicata sunt, quae etiam per
nostrum constitutionem alienari et obligari prohibuimus, excepta
causa redemptionis captivorum. si quis vero auctoritate sua
quasi sacrum sibi constituerit, sacrum non est, sed profanum.
locus autem, in quo sacrae aedes aedificatae sunt, etiam diruto
aedificio, adhuc sacer manet, ut et Papinianus scripsit.
Religiosum locum unusquisque sua voluntate facit, dum mortuum infert
in locum suum. in communem autem locum purum invito socio inferre non
licet: in commune vero sepulcrum etiam invitis ceteris licet
inferre. item si alienus ususfructus est, proprietarium placet,
nisi consentiente usufructuario, locum religiosum non facere.
in alienum locum, concedente domino, licet inferre: et licet
postea ratum habuerit quam illatus est mortuus, tamen religiosus
locus fit. Sanctae quoque res, veluti muri et portae,
quodammodo divini iuris sunt et ideo nullius in bonis sunt.
ideo autem muros sanctos dicimus, quia poena capitis constituta sit
in eos qui aliquid in muros deliquerint. ideo et legum eas
partes quibus poenas constituimus adversus eos qui contra leges
fecerint sanctiones vocamus.
Singulorum
autem hominum multis modis res fiunt: quarundam enim rerum
dominium nanciscimur iure naturali, quod, sicut diximus, appellatur
ius gentium, quarundam iure civili. commodius est itaque a
vetustiore iure incipere. palam est autem, vetustius esse
naturale ius, quod cum ipso genere humano rerum natura prodidit:
civilia enim iura tunc coeperunt esse, cum et civitates condi et
magistratus creari et leges scribi coeperunt.
Ferae igitur bestiae et volucres et pisces, id est omnia animalia
quae in terra mari caelo nascuntur, simulatque ab aliquo capta
fuerint, iure gentium statim illius esse incipiunt: quod enim
ante nullius est id naturali ratione occupanti conceditur. nec
interest, feras bestias et volucres utrum in suo fundo quisque
capiat, an in alieno: plane qui in alienum fundum ingreditur
venandi aut aucupandi gratia, potest a domino, si is providerit,
prohiberi, ne ingrediatur. quidquid autem eorum ceperis, eo
usque tuum esse intellegitur, donec tua custodia coercetur: cum
vero evaserit custodiam tuam et in naturalem libertatem se receperit,
tuum esse desinit et rursus occupantis fit. naturalem autem
libertatem recipere intellegitur, cum vel oculos tuos effugerit vel
ita sit in conspectu tuo, ut difficilis sit eius persecutio.
Illud quaesitum est, an, si fera bestia ita vulnerata sit ut capi
possit, statim tua esse intellegatur. quibusdam placuit, statim
tuam esse et eo usque tuam videri, donec eam persequaris; quodsi
desieris persequi, desinere tuam esse et rursus fieri occupantis.
alii non aliter putaverunt tuam esse, quam si ceperis. sed
posteriorem sententiam nos confirmamus, quia multa accidere solent,
ut eam non capias. Apium quoque natura fera est. itaque
quae in arbore tua consederint, antequam a te alveo includantur, non
magis tuae esse intelleguntur, quam volucres quae in tua arbore nidum
fecerint: ideoque si alius eas incluserit, is earum dominus
erit. favos quoque si quos hae fecerint, quilibet eximere
potest. plane integra re, si provideris ingredientem in fundum
tuum, potes eum iure prohibere, ne ingrediatur. examen quod ex
alveo tuo evolaverit eo usque tuum esse intellegitur donec in
conspectu tuo est nec difficilis eius persecutio est: alioquin
occupantis fit. Pavonum et columbarum fera natura est.
nec ad rem pertinet, quod ex consuetudine avolare et revolare
solent: nam et apes idem faciunt, quarum constat feram esse
naturam: cervos quoque ita quidam mansuetos habent, ut in
silvas ire et redire soleant, quorum et ipsorum feram esse naturam
nemo negat. in his autem animalibus, quae ex consuetudine abire
et redire solent, talis regula comprobata est, ut eo usque tua esse
intellegantur, donec animum revertendi habeant: nam si
revertendi animum habere desierint, etiam tua esse desinunt et fiunt
occupantium. revertendi autem animum videntur desinere habere,
cum revertendi consuetudinem deseruerint. Gallinarum et anserum
non est fera natura idque ex eo possumus intellegere, quod aliae sunt
gallinae quas feras vocamas, item alii anseres quos feros
appellamus. ideoque si anseres tui aut gallinae tuae aliquo
casu turbati turbataeve evolaverint, licet conspectum tuum
effugerint, quocumque tamen loco sint, tui tuaeve esse
intelleguntur: et qui lucrandi animo ea animalia retinet,
furtum committere intellegitur.
Item ea
quae ex hostibus capimus iure gentium statim nostra fiunt: adeo
quidem, ut et liberi homines in servitutem nostram deducantur, qui
tamen, si evaserint nostram potestatem et ad suos reversi fuerint,
pristinum statum recipiunt.
Item lapilli
gemmae et cetera quae in litore inveniuntur, iure naturali statim
inventoris fiunt.
Item ea quae ex
animalibus dominio tuo subiectis nata sunt eodem iure tibi
adquiruntur.
Praeterea quod per
alluvionem agro tuo flumen adiecit, iure gentium tibi adquiritur.
est autem alluvio incrementum latens. per alluvionem autem id
videtur adici, quod ita paulatim adicitur ut intellegere non possis,
quantum quoquo momento temporis adiciatur. Quodsi vis fluminis
partem aliquam ex tuo praedio detraxerit et vicini praedio appulerit,
palam est eam tuam permanere. plane si longiore tempore fundo
vicini haeserit, arboresque quas secum traxerit in eum fundum radices
egerint, ex eo tempore videntur vicini fundo adquisitae esse.
Insula quae in mari nata est, quod raro accidit, occupantis fit:
nullius enim esse creditur. at in flumine nata, quod frequenter
accidit, si quidem mediam partem fluminis teneat, communis est eorum
qui ab utraque parte fluminis prope ripam praedia possident, pro modo
latitudinis cuiusque fundi, quae latitudo prope ripam sit.
quodsi alteri parti proximior sit, eorum est tantum, qui ab ea parte
prope ripam praedia possident. quodsi aliqua parte divisum
flumen, deinde infra unitum agrum alicuius in formam insulae
redegerit, eiusdem permanet is ager cuius et fuerat. Quodsi
naturali alveo in universum derelicto alia parte fluere coeperit,
prior quidem alveus eorum est qui prope ripam eius praedia possident,
pro modo scilicet latitudinis cuiusque agri, quae latitudo prope
ripam sit; novus autem alveus eius iuris esse incipit, cuius et ipsum
flumen, id est publici. quodsi post aliquod tempus ad priorem
alveum reversum fuerit flumen, rursus novus alveus eorum esse incipit
qui prope ripam eius praedia possident. Alia sane causa est, si
cuius totus ager inundatus fuerit. neque enim inundatio speciem
fundi commutat et ob id, si recesserit aqua, palam est eum fundum
eius manere cuius et fuit.
Cum ex aliena
materia species aliqua facta sit ab aliquo, quaeri solet, quis eorum
naturali ratione dominus sit, utram is qui fecerit, an ille potius
qui materiae dominus fuerit: ut ecce si quis ex alienis uvis
aut olivis aut spicis vinum aut oleum aut frumentum fecerit, aut ex
alieno auro vel argento vel aere vas aliquod fecerit, vel ex alieno
vino et melle mulsum miscuerit, vel ex alienis medicamentis
emplastrum aut collyrium composuerit, vel ex aliena lana vestimentum
fecerit, vel ex alienis tabulis navem vel armarium vel subsellium
fabricaverit. et post multas Sabinianorum et Proculianorum
ambiguitates placuit media sententia existimantium, si ea species ad
materiam reduci possit, eum videri dominum esse qui materiae dominus
fuerat; si non possit reduci, eum potius intellegi dominum qui
fecerit: ut ecce vas conflatum potest ad rudem massam aeris vel
argenti vel auri reduci, vinum autem aut oleum aut frumentum ad uvas
et olivas et spicas reverti non potest, ac ne mulsum quidem ad vinum
et mel resolvi potest. quodsi partim ex sua materia, partim ex
aliena speciem aliquam fecerit quisque, velut ex suo vino et alieno
melle mulsum aut ex suis et alienis medicamentis emplastrum aut
collyrium aut ex sua et aliena lana vestimentum fecerit, dubitandum
non est, hoc casu eum esse dominum qui fecerit: cum non solum
operam suam dedit, sed et partem eiusdem materiae praestavit.
Si tamen alienam purpuram quis intexuit suo vestimento, licet
pretiosior est purpura, accessionis vice cedit vestimento: et
qui dominus fuit purpurae, adversus eum qui subripuit habet furti
actionem et condictionem, sive ipse est qui vestimentum fecit, sive
alius. nam extinctae res licet vindicari non possint, condici
tamen a furibus et a quibusdam aliis possessoribus possunt. Si duorum
materiae ex voluntate dominorum confusae sint, totum id corpus quod
ex confusione fit utriusque commune est, veluti si qui vina sua
confuderint aut massas argenti vel auri conflaverint. sed si
diversae materiae sint et ob id propria species facta sit, forte ex
vino et melle mulsum aut ex auro et argento electrum, idem iuris
est: nam et eo casu communem esse speciem non dubitatur.
quodsi fortuitu et non voluntate dominoram confusae fuerint vel
diversae materiae vel quae eiusdem generis sunt, idem iuris esse
placuit. Quodsi frumentum Titii tuo frumento mixtum fuerit, si
quidem ex voluntate vestra, commune erit, quia singula corpora, id
est singula grana, quae cuiusque propria fuerunt ex consensu vestro
communicata sunt. quodsi casu id mixtum fuerit, vel Titius id
miscuerit sine voluntate tua, non videtur commune esse, quia singula
corpora in sua substantia durant nec magis istis casibus commune fit
frumentum quam grex communis esse intellegitur, si pecora Titii tuis
pecoribus mixta fuerint: sed si ab alterutro vestrum id totum
frumentum retineatur, in rem quidem actio pro modo frumenti cuiusque
competit, arbitrio autem iudicis continetur, ut is aestimet, quale
cuiusque frumentum fuerit. Cum in suo solo aliquis aliena
materia aedificaverit, ipse dominus intellegitur aedificii, quia omne
quod inaedificatur solo cedit. nec tamen ideo is qui materiae
dominus fuerat desinit eius dominus esse: sed tantisper neque
vindicare eam potest neque ad exhibendum de ea re agere propter legem
duodecim tabularum, qua cavetur, ne quis tignum alienum aedibus suis
iniunctum eximere cogatur, sed duplum pro eo praestat per actionem
quae vocatur de tigno iuncto (appellatione autem tigni omnis materia
significatur ex qua aedificia fiunt): quod ideo provisum est,
ne aedificia rescindi necesse sit. sed si aliqua ex causa dirutum sit
aedificium, poterit materiae dominus, si non fuerit duplum iam
consecutus, tunc eam vindicare et ad exhibendum agere. Ex
diverso si quis in alieno solo sua materia domum aedificaverit,
illius fit domus, cuius et solum est. sed hoc casu materiae
dominus proprietatem eius amittit, quia voluntate eius alienata
intellegitur, utique si non ignorabat, in alieno solo se aedificare:
et ideo, licet diruta sit domus, vindicare materiam non poterit.
certe illud constat, si in possessione constituto aedificatore, soli
dominus petat domum suam esse, nec solvat pretium materiae et
mercedes fabrorum, posse eum per exceptionem doli mali repelli,
utique si bonae fidei possessor fuit qui aedificasset: nam
scienti, alienum esse solum, potest culpa obici, quod temere
aedificaverit in eo solo quod intellegeret alienum esse. Si
Titius alienam plantam in suo posuerit, ipsius erit: et ex
diverso si Titius suam plantam in Maevii solo posuerit, Maevii planta
erit, si modo utroque casu radices egerit, antequam autem radices
egerit, eius permanet cuius et fuerat. adeo autem ex eo ex quo
radices agit planta proprietas eius commutatur, ut, si vicini arborem
ita terra Titii presserit ut in eius fundum radices ageret, Titii
effici arborem dicamus: rationem etenim non permittere, ut
alterius arbor esse intellegatur quam cuius in fundum radices
egisset. et ideo prope confinium arbor posita si etiam in
vicini fundum radices egerit, communis fit. Qua ratione autem
plantae quae terra coalescunt solo cedunt, eadem ratione frumenta
quoque, quae sata sunt, solo cedere intelleguntur. ceterum
sicut is qui in alieno solo aedificaverit si ab eo dominus petat
aedificium, defendi potest per exceptionem doli mali, secundum ea
quae diximas: ita eiusdem exceptionis auxilio tutus esse potest
is qui alienum fundum sua impensa bona fide consevit. Litterae
quoque, licet aureae sint, perinde chartis membranisque cedunt acsi
solo cedere solent ea quae inaedificantur aut inseruntur:
ideoque si in chartis membranisve tuis carmen vel historiam vel
orationem Titius scripserit, huius corporis non Titius, sed tu
dominus esse videberis. sed si a Titio petas, tuos libros
tuasve membranas esse, nec impensam scripturae solvere paratus sis,
poterit se Titius defendere per exceptionem doli mali, utique si bona
fide earum chartarum membranarumve possessionem nanctus est. Si
quis in aliena tabula pinxerit, quidam putant tabulam picturae
cedere: aliis videtur pictura, qualiscumque sit, tabulae
cedere. sed nobis videtur melius esse, tabulam picturae
cedere: ridiculum est enim picturam Apellis vel Parrhasii in
accessionem vilissimae tabulae cedere. unde si a domino
tabulae, imaginem possidente, is qui pinxit eam petat, nec solvat
pretium tabulae, poterit per exceptionem doli mali summoveri:
at si is qui pinxit possideat, consequens est ut utilis actio domino
tabulae adversus eum detur, quo casu, si non solvat impensam
picturae, poterit per exceptionem doli mali repelli, utique si bona
fide possessor fuerit ille qui picturam imposuit. illud enim
palam est, quod, sive is qui pinxit subripuit tabulas sive alius,
competit domino tabularum furti actio.
Si quis a non domino, quem dominum esse crederet, bona fide fundum
emerit vel ex donatione aliave qua iusta causa aeque bona fide
acceperit: naturali ratione placuit, fructus quos percepit eius
esse pro cultura et cura. et ideo si postea dominus
supervenerit et fundum vindicet, de fructibus ab eo consumptis agere
non potest. ei vero qui sciens alienum fundum possederit non
idem concessum est. itaque cum fundo etiam fructus, licet
consumpti sint, cogitur restituere. Is ad quem ususfructus
fundi pertinet non aliter fructuum dominus efficitur, quam si eos
ipse perceperit. et ideo licet maturis fructibus, nondum tamen
perceptis, decesserit, ad heredem eius non pertinent, sed domino
proprietatis adquiruntur. eadem fere et de colono dicuntur. In
pecudum fructu etiam fetus est, sicuti lac et pilus et lana:
itaque agni et haedi et vituli et equuli statim naturali iure dominii
sunt fructuarii. partus vero ancillae in fructu non est, itaque
ad dominum proprietatis pertinet: absurdum enim videbatur
hominem in fructu esse, cum omnes fructus rerum natura hominum gratia
comparavit. Sed si gregis usumfructum quis habeat, in locum
demortuorum capitum ex fetu fructuarius summittere debet, ut et
Iuliano visum est, et in vinearum demortuarum vel arborum locum alias
debet substituere. recte enim colere debet et quasi bonus
paterfamilias uti.
Thesauros, quos quis
in suo loco invenerit, divus Hadrianus, naturalem aequitatem secutus,
ei concessit qui invenerit. idemque statuit, si quis in sacro
aut in religioso loco fortuito casu invenerit. at si quis in
alieno loco non data ad hoc opera sed fortuitu invenerit, dimidium
domino soli concessit. et convenienter, si quis in Caesaris
loco invenerit, dimidium inventoris, dimidium Caesaris esse statuit.
cui conveniens est et si quis in publico loco vel fiscali invenerit,
dimidium ipsius esse, dimidium fisci vel civitatis.
Per traditionem quoque iure naturali res nobis adquiruntur:
nihil enim tam conveniens est naturali aequitati, quam voluntatem
domini, volentis rem suam in alium transferre, ratam haberi. et
ideo cuiuscumque generis sit corporalis res, tradi potest et a domino
tradita alienatur. itaque stipendiaria quoque et tributaria
praedia eodem modo alienantur. vocantur autem stipendiaria et
tributaria praedia quae in provinciis sunt, inter quae nec non
Italica praedia ex nostra constitutione nulla differentia est.
Sed si quidem ex causa donationis aut dotis aut qualibet alia ex
causa tradantur, sine dubio transferentur: venditae vero et
traditae non aliter emptori adquiruntur, quam si is venditori pretium
solverit vel alio modo ei satisfecerit, veluti expromissore aut
pignore dato. quod cavetur quidem etiam lege duodecim
tabularum: tamen recte dicitur et iure gentium, id est iure
naturali, id effici. sed et si is qui vendidit fidem emptoris
secutus fuerit, dicendum est, statim rem emptoris fieri. Nihil autem
interest, utrum ipse dominus tradat alicui rem, an voluntate eius
alius. Qua ratione, si cui libera negotiorum administratio a
domino permissa fuerit isque ex his negotiis rem vendiderit et
tradiderit, facit eam accipientis. Interdum etiam sine
traditione nuda voluntas sufficit domini ad rem transferendam, veluti
si rem, quam tibi aliquis commodavit aut locavit aut apud te
deposuit, vendiderit tibi aut donaverit. quamvis enim ex ea
causa tibi eam non tradiderit, eo tamen ipso, quod patitur tuam esse,
statim adquiritur tibi proprietas perinde ac si eo nomine tradita
fuisset. Item si quis merces in horreo depositas vendiderit,
simul atque claves horrei tradiderit emptori, transfert proprietatem
mercium ad emptorem. Hoc amplius interdum et in incertam
personam collocata voluntas domini transfert rei proprietatem:
ut ecce praetores vel consules qui missilia iactant in vulgus
ignorant quid eorum quisque excepturus sit, et tamen, quia volunt
quod quisque exceperit eius esse, statim eum dominum efficiunt.
Qua ratione verius esse videtur et si rem pro derelicto a domino
habitam occupaverit quis, statim eum dominium effici. pro
derelicto autem habetur quod dominus ea mente abiecerit ut id rerum
suaram esse nollet, ideoque statim dominus esse desinit. Alia
causa est earum rerum quae in tempestate maris levandae navis causa
eiciuntur. hae enim dominorum permanent, quia palam est, eas
non eo animo eici quo quis eas habere non vult, sed quo magis cum
ipsa navi periculum maris effugiat: qua de causa si quis eas
fluctibus expulsas vel etiam in ipso mari nactus lucrandi animo
abstulerit, furtum committit. nec longe discedere videntur ab
his quae de rheda currente, non intellegentibus dominis, cadunt.
DE REBUS INCORPORALIBUS.
Quaedam praeterea res corporales sunt, quaedam incorporales. Corporales eae sunt quae sui natura tangi possunt: veluti fundus, homo, vestis, aurum, argentum et denique aliae res innumerabiles. Incorporales autem sunt quae tangi non possunt. qualia sunt ea quae in iure consistunt: sicut hereditas, ususfructus, obligationes quoquo modo contractae. nec ad rem pertinet quod in hereditate res corporales continentur: nam et fructus qui ex fundo percipiuntur corporales sunt, et id quod ex aliqua obligatione nobis debetur plerumque corporale est, veluti fundus, homo, pecunia: nam ipsum ius hereditatis et ipsum ius utendifruendi et ipsum ius obligationis incorporale est. Eodem numero sunt iura praediorum urbanorum et rusticorum, quae et servitutes vocantur.
DE SERVITUTIBUS.
Rusticorum praediorum iura sunt haec: iter, actus, via, aquae
ductus. iter est ius eundi, ambulandi homini, non etiam
iumentum agendi vel vehiculum: actus est ius agendi vel
iumentum vel vehiculum. itaque qui iter habet, actum non habet;
qui actum habet, et iter habet eoque uti potest etiam sine iumento.
via est ius eundi et agendi et ambulandi: nam et iter et actum
in se via continet. aquae ductus est ius aquae ducendae per
fundum alienum. Praediorum urbanorum sunt servitutes quae
aedificiis inhaerent, ideo urbanorum praediorum dictae quoniam
aedificia omnia urbana praedia appellantur, etsi in villa aedificata
sunt. item praediorum urbanorum servitutes sunt hae: ut
vicinus onera vicini sustineat: ut in parietem eius liceat
vicino tignum immittere: ut stillicidium vel flumen recipiat
quis in aedes suas vel in aream, vel non recipiat: et ne altius
tollat quis aedes suas, ne luminibus vicini officiatur. In
rusticorum praediorum servitutibus quidam computari recte putant
aquae haustum, pecoris ad aquam adpulsum, ius pascendi, calcis
coquendae, harenae fodiendae.
Ideo autem
hae servitutes praediorum appellantur, quoniam sine praediis
constitui non possunt. nemo enim potest servitutem adquirere
urbani vel rustici praedii, nisi qui habet praedium, nec quisquam
debere, nisi qui habet praediam. Si quis velit vicino aliquod
ius constituere, pactionibus atque stipulationibus id efficere
debet. potest etiam in testamento quis heredem suum damnare, ne
altius aedes tollat, ne luminibus aedium vicini officiat: vel
ut patiatur eum tignum in parietem immittere vel stillicidium
habere: vel ut patiatur eum per fundum ire, agere aquamve ex eo
ducere.
DE USUFRUCTU.
Ususfructus est ius alienis rebus utendifruendi salva rerum substantia. est enim ius in corpore: quo sublato et ipsum tolli necesse est. Ususfructus a proprietate separationem recipit, idque pluribus modis accidit. ut ecce si quis alicui usumfructum legaverit; nam heres nudam habet proprietatem, legatarius usumfructum: et contra si fundum legaverit deducto usufructu, legatarius nudam habet proprietatem, heres vero usumfructum: item alii usumfructum, alii deducto eo fundum legare potest. sine testamento vero si quis velit alii usumfructum constituere, pactionibus et stipulationibus id efficere debet. ne tamen in universum inutiles essent proprietates semper abscedente usufructu, placuit, certis modis extingui usumfructum et ad proprietatem reverti. Constituitur autem ususfructus non tantum in fundo et aedibus, verum etiam in servis et iumentis ceterisque rebus, exceptis his quae ipso usu consumuntur: nam eae neque naturali ratione neque civili recipiunt usumfructum. quo numero sunt vinum, oleum, frumentum, vestimenta. quibus proxima est pecunia numerata: namque in ipso usu adsidua permutatione quodammodo extinguitur. sed utilitatis causa senatus censuit, posse etiam earum rerum usumfructum constitui, ut tamen eo nomine heredi utiliter caveatur. itaque si pecuniae ususfructus legatus sit, ita datur legatario ut eius fiat, et legatarius satisdat heredi de tanta pecunia restituenda, si morietur aut capite minuetur. ceterae quoque res ita traduntur legatario ut eius fiant: sed aestimatis his satisdatur, ut, si morietur aut capite minuetur, tanta pecunia restituatur quanti eae fuerint aestimatae. ergo senatus non fecit quidem earum rerum usumfructum (nec enim poterat), sed per cautionem quasi usumfructum constituit. Finitur autem ususfructus morte fructuarii et duabus capitis deminutionibus, maxima et media, et non utendo per modum et tempus. quae omnia nostra statuit constitutio. item finitur ususfructus, si domino proprietatis ab usufructuario cedatur (nam extraneo cedendo nibil agitur): vel ex contrario si fructuarius proprietatem rei adquisierit, quae res consolidatio appellatur. eo amplius constat, si aedes incendio consumptae fuerint vel etiam terrae motu aut vitio suo corruerint, extingui usumfructum et ne areae quidem usumfructum deberi. Cum autem finitus fuerit ususfructus, revertitur scilicet ad proprietatem et ex eo tempore nudae proprietatis dominus incipit plenam habere in re potestatem.
DE USU ET HABITATIONE.
Iisdem istis modis quibus ususfructus constituitur etiam nudus usus
constitui solet, iisdemque illis modis finitur quibus et ususfructus
desinit. Minus autem scilicet iuris in usu est quam in
usufructu. namque is qui fundi nudum usum habet, nihil ulterius
habere intellegetur, quam ut oleribus, pomis, floribus, feno,
stramentis, lignis ad usum cottidianum utatur: in eoque fundo
hactenus ei morari licet, ut neque domino fundi molestus sit, neque
his per quos opera rustica fiunt impedimento sit: nec ulli alii
ius quod habet aut vendere aut locare aut gratis concedere potest,
cum is qui usumfructum habet potest haec omnia facere. Item is
qui aedium usum habet hactenus iuris habere intellegitur ut ipse
tantum habitet, nec hoc ius ad alium transferre potest: et vix
receptum videtur ut hospitem ei recipere liceat et cum uxore sua
liberisque suis, item libertis nec non aliis liberis personis, quibus
non minus quam servis utitur, habitandi ius habeat, et convenienter,
si ad mulierem usus aedium pertineat cum marito habitare ei liceat.
Item is ad quem servi usus pertinet ipse tantum operis atque
ministerio eius uti potest: ad alium vero nullo modo ius suum
transferre ei concessum est. idem scilicet iuris est et in
iumento. Sed si pecoris vel ovium usus legatus fuerit, neque lacte
neque agnis neque lana utetur usuarius, quia ea in fructu sunt.
plane ad stercorandum agrum suum pecoribus uti potest.
Sed si cui habitatio legata sive aliquo modo constituta sit, neque
usus videtur neque ususfructus, sed quasi proprium aliquod ius.
quam habitationem habentibus, propter rerum utilitatem secundum
Marcelli sententiam, nostra decisione promulgata permisimus non solum
in ea degere sed etiam aliis locare.
Haec de servitutibus et usufructu et usu et habitatione dixisse
sufficiat. de hereditate autem et de obligationibus suis locis
proponemus. exposuimus summatim, quibus modis iure gentium res
adquiruntur: modo videamus, quibus modis legitimo et civili
iure adquiruntur.
DE USUCAPIONIBUS ET LONGI TEMPORIS POSSESSIONIBUS.
Iure civili constitutum fuerat, ut, qui bona fide ab eo qui dominus
non erat, cum crediderit eum dominum esse, rem emerit vel ex
donatione aliave qua iusta causa acceperit, is eam rem, si mobilis
erat, anno ubique, si immobilis, biennio tantum in Italico solo
usucapiat, ne rerum dominia in incerto essent. et cum hoc
placitum erat, putantibus antiquioribus dominis sufficere ad
inquirendas res suas praefata tempora, nobis melior sententia
resedit, ne domini maturius suis rebus defraudentur neque certo loco
beneficium hoc concludatur. et ideo constitutionem super hoc
promulgavimus, qua cautum est, ut res quidem mobiles per triennium
usucapiantur, immobiles vero per longi temporis possessionem, id est
inter praesentes decennio, inter absentes viginti annis,
usucapiantur, et his modis, non solum in Italia sed in omni terra
quae nostro imperio gubernatur, dominium rerum iusta causa
possessionis praecedente adquiratur.
Sed
aliquando etiamsi maxime quis bona fide rem possederit, non tamen
illi usucapio ullo tempore procedit, veluti si quis liberum hominem
vel rem sacram vel religiosam vel servum fugitivum possideat.
Furtivae quoque res et quae vi possessae sunt, nec si praedicto longo
tempore bona fide possessae fuerint, usucapi possunt: nam
furtivarum rerum lex duodecim tabularum et lex Atinia inhibet
usucapionem, vi possessarum lex Iulia et Plautia. Quod autem
dictum est furtivaram et vi possessarum rerum usucapionem per legem
prohibitam esse, non eo pertinet ut ne ipse fur quive per vim
possidet usucapere possit: nam his alia ratione usucapio non
competit, quia scilicet mala fide possident: sed ne ullus
alius, quamvis ab eis bona fide emerit vel ex alia causa acceperit,
usucapiendi ius habeat. unde in rebus mobilibus non facile
procedit ut bonae fidei possessori usucapio competat. nam qui
alienam rem vendidit vel ex alia causa tradidit, furtum eius
committit. Sed tamen id aliquando aliter se habet. nam si
heres, rem defuncto commodatam aut locatam vel apud eum depositam
existimans hereditariam esse, bona fide accipienti vendiderit aut
donaverit aut dotis nomine dederit, quin is qui acceperit usucapere
possit, dubium non est, quippe ea res in furti vitium non ceciderit,
cum utique heres qui bona fide tamquam suam alienaverit furtum non
committit. Item si is ad quem ancillae ususfructus pertinet,
partum suum esse credens, vendiderit aut donaverit, furtum non
committit: furtum enim sine affectu furandi non committitur.
Aliis quoque modis accidere potest ut quis sine vitio furti rem
alienam ad aliquem transferat et efficiat ut a possessore
usucapiatur. Quod autem ad eas res quae solo continentur
expeditius procedit: ut si quis loci vacantis possessionem
propter absentiam aut neglegentiam domini, aut quia sine successore
decesserit, sine vi nanciscatur. qui quamvis ipse mala fide
possidet, quia intellegit, se alienum fundum occupasse, tamen, si
alii bona fide accipienti tradiderit, poterit ei longa possessione
res adquiri, quia neque furtivum neque vi possessum accepit; abolita
est enim quorundam veterum sententia existimantium, etiam fundi
locive furtum fieri, et eorum qui res soli possident principalibus
constitutionibus prospicitur, ne cui longa et indubitata possessio
auferri debeat. Aliquando etiam furtiva vel vi possessa res
usucapi potest: veluti si in domini potestatem reversa fuerit;
tunc enim, vitio rei purgato, procedit eius usucapio. Res fisci
nostri usucapi non potest. sed Papinianus scripsit, bonis vacantibus
fisco nondum nuntiatis, bona fide emptorem sibi traditam rem ex his
bonis usucapere posse: et ita divus Pius et divi Severus et
Antoninus rescripserunt. Novissime sciendum est, rem talem esse
debere, ut in se non habeat vitium, ut a bona fide emptore usucapi
possit vel qui ex alia iusta causa possidet.
Error autem falsae causae usucapionem non parit. veluti si
quis, cum non emerit, emisse se existimans possideat: vel cum
ei donatum non fuerat, quasi ex donatione possideat.
Diutina possessio, quae prodesse coeperat defuncto, et heredi et
bonorum possessori continuatur, licet ipse sciat praedium alienum:
quodsi ille initium iustum non habuit, heredi et bonorum possessori,
licet ignoranti, possessio non prodest. quod nostra constitutio
similiter et in usucapionibus observari constituit, ut tempora
continuentur. Inter venditorem quoque et emptorem coniungi tempora,
divi Severus et Antoninus rescripserunt.
Edicto divi Marci cavetur, eum qui a fisco rem alienam emit, si post
venditionem quinquennium praeterierit, posse dominum rei per
exceptionem repellere. constitutio autem divae memoriae Zenonis
bene prospexit his qui a fisco per venditionem vel donationem vel
alium titulum aliquid accipiunt, ut ipsi quidem securi statim fiant
et victores existant, sive conveniantur sive experiantur:
adversus sacratissimum autem aerarium usque ad quadriennium liceat
intendere his qui pro dominio vel hypotheca earum rerum quae
alienatae sunt putaverint sibi quasdam competere actiones.
nostra autem divina constitutio, quam nuper promulgavimus, etiam de
his qui a nostra vel venerabilis Augustae domo aliquid acceperint
haec statuit quae in fiscalibus alienationibus praefata Zenoniana
constitutione continentur.
DE DONATIONIBUS.
Est etiam aliud genus adquisitionis, donatio. Donationum autem duo genera sunt: mortis causa et non mortis causa. Mortis causa donatio est quae propter mortis fit suspicionem, cum quis ita donat, ut, si quid humanitus ei contigisset, haberet is qui accepit: sin autem supervixisset qui donavit, reciperet, vel si eum donationis poenituisset, aut prior decesserit is cui donatum sit. hae mortis causa donationes ad exemplum legatorum redactae sunt per omnia. nam cum prudentibus ambiguum fuerat, utrum donationis an legati instar eam obtinere oporteret, et utriusque causae quaedam habebat insignia et alii ad aliud genus eam retrahebant, a nobis constitutum est, ut per omnia fere legatis connumeretur: et sic procedat quemadmodum eam nostra formavit constitutio. et in summa mortis causa donatio est, cum magis se quis velit habere quam eum cui donatur, magisque eum cui donat quam heredem suum. sic et apud Homerum Telemachus donat Piraeo:
Aliae autem donationes sunt quae sine ulla mortis cogitatione fiunt,
quas inter vivos appellamus, quae omnino non comparantur legatis:
quae si fuerint perfectae, temere revocari non possunt.
perficiuntur autem cum donator suam voluntatem scriptis aut sine
scriptis manifestaverit: et ad exemplum venditionis nostra
constitutio eas etiam in se habere necessitatem traditionis voluit,
ut, et si non tradantur, habeant plenissimum et perfectum robur et
traditionis necessitas incumbat donatori. et cum retro
principum dispositiones insinuari eas actis intervenientibus
volebant, si maiores ducentorum fuerant solidorum, nostra constitutio
et quantitatem usque ad quingentos solidos ampliavit, quam stare et
sine insinuatione statuit, et quasdam donationes invenit quae penitus
insinuationem fieri minime desiderant, sed in se plenissimam habent
firmitatem. alia insuper multa ad uberiorem exitum donationum
invenimus, quae omnia ex nostris constitutionibus, quas super his
posuimus, colligenda sunt. sciendum tamen est, quod, etsi
plenissimae sint donationes, tamen si ingrati existant homines in
quos beneficium collatum est, donatoribus per nostram constitutionem
licentiam praestavimus certis ex causis eas revocare, ne, qui suas
res in alios contulerunt, ab his quandam patiantur iniuriam vel
iacturam, secundum enumeratos in nostra constitutione modos.
Est et aliud genus inter vivos donationum, quod veteribus quidem
prudentibus penitus erat incognitum, postea autem a iunioribus divis
principibus introductum est, quod ante nuptias vocabatur et tacitam
in se condicionem habebat, ut tunc ratum esset, cum matrimonium
fuerit insecutum: ideoque ante nuptias appellabatur, quod ante
matrimonium efficiebatur et nunquam post nuptias celebratas talis
donatio procedebat. sed primus quidem divus Iustinus, pater
noster, cum augeri dotes et post nuptias fuerat permissum, si quid
tale evenit, etiam ante nuptias donationem augeri et constante
matrimonio sua constitutione permisit: sed tamen nomen
inconveniens remanebat, cum ante nuptias quidem vocabatur, post
nuptias autem tale accipiebat incrementum. sed nos plenissimo
fini tradere sanctiones cupientes et consequentia nomina rebus esse
studentes, constituimus, ut tales donationes non augeantur tantum sed
et constante matrimonio initium accipiant et non ante nuptias, sed
propter nuptias vocentur et dotibus in hoc exaequentur, ut,
quemadmodum dotes et constante matrimonio non solum augentur, sed
etiam fiunt, ita et istae donationes, quae propter nuptias
introductae sunt, non solum antecedant matrimonium sed etiam eo
contracto et augeantur et constituantur.
Erat olim et alius modus civilis adquisitionis per ius adcrescendi,
quod est tale: si communem servum habens aliquis cum Titio,
solus libertatem ei imposuit vel vindicta vel testamento, eo casu
pars eius amittebatur et socio adcrescebat. sed cum pessimum
fuerat exemplo, et libertate servum defraudari et ex ea humanioribus
quidem dominis damnum inferri, severioribus autem lucrum adcrescere:
hoc quasi invidiae plenum pio remedio per nostram constitutionem
mederi necessarium duximus et invenimus viam, per quam et manumissor
et socius eius et qui libertatem accepit nostro fruantur beneficio,
libertate cum effectu procedente (cuius favore et antiquos
legislatores multa et contra communes regulas statuisse
manifestissimum est) et eo qui eam imposuit suae liberalitatis
stabilitate gaudente et socio indemni conservato pretiumque servi
secundum partem dominii quod nos definivimus accipiente.
QUIBUS ALIENARE LICET VEL NON.
Accidit aliquando ut qui dominus sit alienare non possit, et contra qui dominus non sit alienandae rei potestatem habeat. nam dotale praedium maritus invita muliere per legem Iuliam prohibetur alienare, quamvis ipsius sit, dotis causa ei datum. quod nos, legem Iuliam corrigentes, in meliorem statum deduximus. cum enim lex in soli tantummodo rebus locum habebat quae Italicae fuerant, et alienationes inhibebat quae invita muliere fiebant, hypothecas autem earum etiam volente: utrisque remedium imposuimus, ut etiam in eas res quae in provinciali solo positae sunt interdicta fiat alienatio vel obligatio, et neutrum eorum neque consentientibus mulieribus procedat, ne sexus muliebris fragilitas in perniciem substantiae earum converteretur. Contra autem creditor pignus ex pactione, quamvis eius ea res non sit, alienare potest. sed hoc forsitan ideo videtur fieri, quod voluntate debitoris intellegitur pignus alienare, qui ab initio contractus pactus est, ut liceret creditori pignus vendere, si pecunia non solvatur. sed ne creditores ius suum persequi impedirentur neque debitores temere suarum rerum dominium amittere videantur, nostra constitutione consultum est et certus modus impositus est, per quem pignorum distractio possit procedere, cuius tenore utrique parti creditorum et debitorum satis abundeque provisum est. Nunc admonendi sumus, neque pupillum neque pupillam ullam rem sine tutoris auctoritate alienare posse. ideoque si mutuam pecuniam alicui sine tutoris auctoritate dederit non contrahit obligationem, quia pecuniam non facit accipientis, ideoque vindicari nummi possunt, sicubi extent: sed si nummi, quos mutuos dedit, ab eo qui accepit bona fide consumpti sunt, condici possunt, si mala fide, ad exhibendum de his agi potest. at ex contrario omnes res pupillo et pupillae sine tutoris auctoritate recte dari possunt. ideoque si debitor pupillo solvat, necessaria est tutoris auctoritas: alioquin non liberabitur. sed etiam hoc evidentissima ratione statutum est in constitutione, quam ad Caesarienses advocatos ex suggestione Triboniani, viri eminentissimi, quaestoris sacri palatii nostri, promulgavimus, qua dispositum est, ita licere tutori vel curatori debitorem pupillarem solvere, ut prius sententia iudicialis sine omni damno celebrata hoc permittat. quo subsecuto, si et iudex pronuntiaverit et debitor solverit, sequatur huiusmodi solutionem plenissima securitas. sin autem aliter quam disposuimus solutio facta fuerit et pecuniam salvam habeat pupillus aut ex ea locupletior sit et adhuc eandem summam pecuniae petat, per exceptionem doli mali summoveri poterit: quodsi aut male consumpserit aut furto amiserit, nihil proderit debitori doli mali exeptio, sed nihilo minus damnabitur, quia temere sine tutoris auctoritate et non secundum nostram dispositionem solverit. sed ex diverso pupilli vel pupillae solvere sine tutore auctore non possunt, quia id quod solvunt non fit accipientis, cum scilicet nullius rei alienatio eis sine tutoris auctoritate concessa est.
PER QUAS PERSONAS NOBIS ADQUIRITUR.
Adquiritur nobis non solum per nosmet ipsos, sed etiam per eos quos
in potestate habemus: item per eos servos in quibus usumfructum
habemus: item per homines liberos et servos alienos, quos bona
fide possidemus. de quibus singulis diligentius dispiciamus.
Igitur liberi vestri utriusque sexus, quos in potestate habetis, olim
quidem, quidquid ad eos pervenerat (exceptis videlicet castrensibus
peculiis), hoc parentibus suis adquirebant sine ulla distinctione:
et hoc ita parentum fiebat, ut esset eis licentia quod per unum vel
unam eorum adquisitum est alii filio vel extraneo donare, vel vendere
vel quocumque modo voluerant applicare. quod nobis inhumanum
visum est et generali constitutione emissa et liberis pepercimus et
patribus debitum reservavimus. sancitum etenim a nobis est, ut,
si quid ex re patris ei obveniat, hoc secundum antiquam observationem
totum parenti adquirat (quae enim invidia est, quod ex patris
occasione profectum est, hoc ad eum reverti?): quod autem ex
alia causa sibi filiusfamilias adquisivit, huius usumfructum quidem
patri adquirat, dominium autem apud eum remaneat, ne, quod ei suis
laboribus vel prospera fortuna accessit, hoc in alium perveniens
luctuosum ei procedat. Hocque a nobis dispositum est et in ea
specie ubi parens, emancipando liberum, ex rebus quae adquisitionem
effugiunt sibi partem tertiam retinere, si voluerat, licentiam ex
anterioribus constitutionibus habebat, quasi pro pretio quodammodo
emancipationis, et inhumanum quiddam accidebat, ut filius rerum
suarum ex hac emancipatione dominio pro parte defraudetur, et, quod
honoris ei ex emancipatione additum est, quod sui iuris effectus est,
hoc per rerum deminutionem decrescat. ideoque statuimus, ut
parens pro tertia bonorum parte dominii, quam retinere poterat,
dimidiam non dominii rerum, sed ususfructus retineat: ita
etenim et res intactae apud filium remanebunt et pater ampliore summa
fruetur, pro tertia dimidia potiturus. Item vobis adquiritur,
quod servi vestri ex traditione nanciscuntur sive quid stipulentur
vel ex qualibet alia causa adquirunt. hoc enim vobis et
ignorantibus et invitis obvenit. ipse enim servus, qui in
potestate alterius est, nihil suum habere potest. sed si heres
institutus sit, non alias nisi iussu vestro hereditatem adire
potest: et si iubentibus vobis adierit, vobis hereditas
adquiritur, perinde ac si vos ipsi heredes instituti essetis.
et convenienter scilicet legatum per eos vobis adquiritur. non
solum autem proprietas per eos quos in potestate habetis adquiritur
vobis, sed etiam possessio: cuiuscumque enim rei possessionem
adepti fuerint, id vos possidere videmini. unde etiam per eos
usucapio vel longi temporis possessio vobis accedit. De his
autem servis, in quibus tantum usumfructum habetis, ita placuit, ut,
quidquid ex re vestra vel ex operibus suis adquirant, id vobis
adiciatur, quod vero extra eas causas persecuti sunt, id ad dominum
proprietatis pertineat. itaque si is servus heres institutus
sit, legatumve quid ei aut donatum fuerit, non usufructuario, sed
domino proprietatis adquiritur. idem placet et de eo qui a
vobis bona fide possidetur, sive is liber sit sive alienus servus;
quod enim placuit de usufructuario, idem placet et de bona fide
possessore. itaque quod extra duas istas causas adquiritur, id
vel ad ipsum pertinet, si liber est, vel ad dominum, si servus est.
sed bonae fidei possessor cum usuceperit servum, quia eo modo dominus
fit, ex omnibus causis per eum sibi adquirere potest:
fructuarius vero usucapere non potest, primum quia non possidet, sed
habet ius utendifruendi, deinde quia scit, servum alienum esse.
non solum autem proprietas per eos servos in quibus usumfructum
habetis vel quos bona fide possidetis, vel per liberam personam, quae
bona fide vobis servit, adquiritur vobis, sed etiam possessio:
loquimur autem in utriusque persona secundum definitionem quam
proxime exposuimus, id est si quam possessionem ex re vestra vel ex
operibus suis adepti fuerint. Ex his itaque apparet, per
liberos homines, quos neque vestro iuri subiectos habetis neque bona
fide possidetis, item per alienos servos, in quibus neque usumfructum
habetis neque iustam possessionem, nulla ex causa vobis adquiri
posse. et hoc est quod dicitur, per extraneam personam nihil
adquiri posse: excepto eo quod per liberam personam, veluti per
procuratorem, placet non solum scientibus, sed etiam ignorantibus
vobis adquiri possessionem secundum divi Severi constitutionem et per
hanc possessionem etiam dominium, si dominus fuit qui tradidit, vel
per usucapionem aut longi temporis praescriptionem, si dominus non
sit.
Hactenus tantisper admonuisse
sufficiat, quemadmodum singulae res adquiruntur: nam legatorum
ius, quo et ipso singulae res vobis adquiruntur: item
fideicommissorum, ubi singulae res vobis relinquuntur, opportunius
inferiori loco referemus. videamus itaque nunc, quibus modis
per universitatem res vobis adquiruntur. si cui ergo heredes
facti sitis sive cuius bonorum possessionem petieritis vel si quem
adrogaveritis vel si cuius bona libertatum conservandarum causa vobis
addicta fuerint, eius res omnes ad vos transeunt. ac prius de
hereditatibus dispiciamus. quarum duplex condicio est:
nam vel ex testamento vel ab intestato ad vos pertinent. et
prius est ut de his dispiciamus quae vobis ex testamento obveniunt.
qua in re necessarium est, initio de ordinandis testamentis exponere.
DE TESTAMENTIS ORDINANDIS.
Testamentum ex eo appellatur quod testatio mentis est. Sed ut
nihil antiquitatis penitus ignoretur sciendum est, olim quidem duo
genera testamentorum in usu fuisse, quorum altero in pace et in otio
utebantur, quod calatis comitiis appellabatur, altero, cum in
proelium exituri essent, quod procinctum dicebatur. accessit
deinde tertium genus testamentorum, quod dicebatur per aes et libram,
scilicet quia per emancipationem, id est imaginariam quandam
venditionem agebatur, quinque testibus et libripende, civibus Romanis
puberibus, praesentibus et eo qui familiae emptor dicebatur.
sed illa quidem priora duo genera testamentorum ex veteribus
temporibus in desuetudinem abierunt: quod vero per aes et
libram fiebat, licet diutius permansit, attamen partim et hoc in usu
esse desiit. Sed praedicta quidem nomina testamentorum ad ius
civile referebantur. postea vero ex edicto praetoris alia forma
faciendorum testamentorum introducta est: iure enim honorario
nulla emancipatio desiderabatur, sed septem testium signa
sufficiebant, cum iure civili signa testium non erant necessaria.
Sed cum paulatim tam ex usu hominum quam ex constitutionum
emendationibus coepit in unam consonantiam ius civile et praetorium
iungi, constitutum est, ut uno eodemque tempore, quod ius civile
quodammodo exigebat, septem testibus adhibitis et subscriptione
testium, quod ex constitutionibus inventum est, et ex edicto
praetoris signacula testamentis imponerentur: ut hoc ius
tripertitum esse videatur, ut testes quidem et eorum praesentia uno
contextu testamenti celebrandi gratia a iure civili descendant,
subscriptiones autem testatoris et testium ex sacrarum constitutionum
observatione adhibeantur, signacula autem et numerus testium ex
edicto praetoris. Sed his omnibus ex nostra constitutione
propter testamentorum sinceritatem, ut nulla fraus adhibeatur, hoc
additum est, ut per manum testatoris vel testium nomen heredis
exprimatur et omnia secundum illius constitutionis tenorem procedant.
Possunt autem testes omnes et uno anulo
signare testamentum (quid enim, si septem anuli una sculptura
fuerint?) secundum quod Pomponio visum est. sed et alieno
quoque anulo licet signare. Testes autem adhiberi possunt ii
cum quibus testamenti factio est. sed neque mulier neque
impubes neque servus neque mutus neque surdus neque furiosus nec cui
bonis interdictum est, nec is quem leges iubent improbum
intestabilemque esse, possunt in numero testium adhiberi. Sed
cum aliquis ex testibus testamenti quidem faciendi tempore liber
existimabatur, postea vero servus apparuit, tam divus Hadrienus
Catonio Vero quam postea divi Severus et Antoninus rescripserunt,
subvenire se ex sua liberalitate testamento, ut sic habeatur atque si
ut oportet factum esset, cum eo tempore quo testamentum signaretur
omnium consensu hic testis liberorum loco fuerit, nec quisquam
esset qui ei status quaestionem moveat. Pater nec non is qui in
potestate sunt, utrique testes in unum testamentum fieri possunt:
quia nihil nocet ex una domo plures testes alieno negotio adhiberi.
In testibus autem non debet esse qui in potestate testatoris est.
sed si filiusfamilias de castrensi peculio post missionem faciat
testamentum, nec pater eius recte testis adhibetur nec is qui in
potestate eiusdem patris est: reprobatum est enim in ea re
domesticum testimonium. Sed neque heres scriptus neque is qui
in potestate eius est, neque pater eius, qui habet eum in potestate,
neque fratres, qui in eiusdem patris potestate sunt, testes adhiberi
possunt, quia totum hoc negotium quod agitur testamenti ordinandi
gratia, creditur hodie inter heredem et testatorem agi. licet
enim id olim ius tale valde conturbatum fuerat, et veteres, qui
familiae emptorem et eos qui per potestatem ei coadunati fuerant
testamentariis testimoniis repellebant, heredi et his qui coniuncti
ei per potestatem fuerant concedebant testimonia in testamentis
praestare, licet hi qui id permittebant hoc iure minime abuti debere
eos suadebant: tamen nos, eandem observationem corrigentes et
quod ab illis suasum est in legis necessitatem transferentes, ad
imitationem pristini familiae emptoris merito nec heredi, qui
imaginem vetustissimi familiae emptoris optinet, nec aliis personis
quae ei, ut dictum est, coniunctae sunt, licentiam concedimus sibi
quodammodo testimonia praestare: ideoque nec eiusmodi veterem
constitutionem nostro codici inseri permisimus. Legatariis
autem et fideicommissariis, quia non iuris successores sunt, et aliis
personis eis coniunctis testimonium non denegamus, immo in quadam
nostra constitutione et hoc specialiter concessimus, et multo magis
his qui in eorum potestate sunt, vel qui eos habent in potestate,
huiusmodi licentiam damus.
Nihil autem
interest, testamentum in tabulis an in chartis membranisve vel in
alia materia fiat. Sed et unum testamentum pluribus codicibus
conficere quis potest, secundum optinentem tamen observationem
omnibus factis. quod interdum et necessarium est, si quis
navigaturus et secum ferre et domi relinquere iudiciorum suorum
contestationem velit, vel propter alias innumerabiles causas, quae
humanis necessitatibus imminent.
Sed
haec quidem de testamentis quae in scriptis conficiuntur. si
quis autem voluerit sine scriptis ordinare iure civili testamentum,
septem testibus adhibitis et sua voluntate coram eis nuncupata, sciat
hoc perfectissimum testamentum iure civili firmunque constitutum.
DE MILITARI TESTAMENTO.
Supra dicta diligens observatio in ordinandis testamentis militibus propter nimiam imperitiam constitutionibus principalibus remissa est. nam quamvis hi neque legitimum numerum testium adhibuerint neque aliam testamentorum sollemnitatem observaverint, recte nihilo minus testantur, videlicet cum in expeditionibus occupati sunt: quod merito nostra constitutio induxit. quoque enim modo voluntas eius suprema sive scripta inveniatur sive sine scriptura, valet testamentum ex voluntate eius. illis autem temporibus, per quae citra expeditionum necessitatem in aliis locis vel in suis sedibus degunt, minime ad vindicandum tale privilegium adiuvantur: sed testari quidem, et si filiifamilias sunt, propter militiam conceduntur, iure tamen communi ea observatione et in eorum testamentis adhibenda quam et in testamentis paganorum proxime exposuimus. Plane de militum testamentis divus Traianus Statilio Severo ita rescripsit:
"Id privilegium quod militantibus datum est, ut quoquo modo facta ab his testamenta rata sint, sic intellegi debet, ut utique prius constare debeat, testamentum factum esse, quod et sine scriptura a non militantibus quoque fieri potest. is ergo miles de cuius bonis apud te quaeritur, si convocatis ad hoc hominibus, ut voluntatem suam testaretur, ita locutus est ut declararet quem vellet sibi esse heredem et cui libertatem tribuere, potest videri sine scripto hoc modo esse testatus, et voluntas eius rata habenda est. ceterum si, ut plerumque sermonibus fieri solet, dixit alicui: EGO TE HEREDEM FACIO aut TIBI BONA MEA RELINQUO, non oportet hoc pro testamento observari. nec ullorum magis interest quam ipsorum quibus id privilegium datum est, eiusmodi exemplum non admitti: alioquin non difficulter post mortem alicuius militis testes existent, qui adfirment se audisse dicentem aliquem, relinquere se bona cui visum sit, et per hoc iudicia vera subvertentur."
Quin immo
et mutus et surdus miles testamentum facere potest. Sed
hactenus hoc illis a principalibus constitutionibus conceditur,
quatenus militant et in castris degunt: post missionem vero
veterani vel extra castra si faciant adhuc militantes testamentum,
communi omnium civium Romanorum iure facere debent. et quod in
castris fecerint testamentum non communi iure, sed quomodo voluerint,
post missionem intra annum tantum valebit. quid igitur, si
intra annum quidem decesserit, condicio autem heredi adscripta post
annum extiterit? an quasi militis testamentum valeat? et
placet, valere quasi militis. Sed et si quis ante militiam non
iure fecit testamentum et miles factus et in expeditione degens
resignavit illud et quaedam adiecit sive detraxit vel alias manifesta
est militis voluntas hoc valere volentis, dicendum est, valere
testamentum quasi ex nova militis voluntate. Denique et si in
adrogationem datus fuerit miles vel filiusfamilias emancipatus est,
testamentum eius quasi militis ex nova voluntate valet nec videtur
capitis deminutione irritum fieri.
Sciendum tamen est, quod ad exemplum castrensis peculii tam
anteriores leges quam principales constitutiones quibusdam quasi
castrensia dederunt peculia, atque eorum quibusdam permissum erat
etiam in potestate degentibus testari. quod nostra constitutio
latius extendens, permisit omnibus in his tantummodo peculiis testari
quidem, sed iure communi: cuius constitutionis tenore
perspecto, licentia est nihil eorum quae ad praefatum ius pertinent
ignorare.
QUIBUS NON EST PERMISSUM TESTAMENTA FACERE.
Non tamen omnibus licet facere testamentum. statim enim hi qui alieno iuri subiecti sunt testamenti faciendi ius non habent, adeo quidem ut, quamvis parentes eis permiserint, nihilo magis iure testari possint: exceptis his quos antea enumeravimus, et praecipue militibus qui in potestate parentum sunt, quibus de eo quod in castris adquisierint permissum est ex constitutionibus principum testamentum facere. quod quidem initio tantum militantibus datum est tam ex auctoritate divi Augusti quam Nervae nec non optimi imperatoris Traiani; postea vero subscriptione divi Hadriani etiam dimissis militia, id est veteranis, concessum est. itaque si quidem fecerint de castrensi peculio testamentum, pertinebit hoc ad eum quem heredem reliquerint: si vero intestati decesserint, nullis liberis vel fratribus superstitibus, ad parentes eorum iure communi pertinebit. ex hoc intellegere possumus, quod in castris adquisierit miles qui in potestate patris est, neque ipsum patrem adimere posse neque patris creditores id vendere vel aliter inquietare neque, patre mortuo, cum fratribus esse commune, sed scilicet proprium eius esse id quod in castris adquisierit, quamquam iure civili omnium qui in potestate parentum sunt peculia perinde in bonis parentum computantur acsi servorum peculia in bonis dominorum numerantur: exceptis videlicet his quae ex sacris constitutionibus, et praecipue nostris, propter diversas causas non adquiruntur. praeter hos igitur qui castrense peculium vel quasi castrense habent, si quis alius filiusfamilias testamentum fecerit, inutile est, licet suae potestatis factus decesserit. Praeterea testamentum facere non possunt impuberes, quia nullum eorum animi iudicium est; item furiosi, quia mente carent. nec ad rem pertinet, si impubes postea pubes factus aut furiosus postea compos mentis factus fuerit et decesserit. furiosi autem si per id tempus fecerint testamentum quo furor eorum intermissus est iure testati esse videntur, certe eo quod ante furorem fecerint testamento valente: nam neque testamenta recte facta neque aliud ullum negotium recte gestum postea furor interveniens peremit. Item prodigus, cui bonorum suorum administratio interdicta est, testamentum facere non potest, sed id quod ante fecerit quam interdictio ei bonorum fiat ratum est. Item mutus et surdus non semper facere testamentum possunt. utique autem de eo surdo loquimur qui omnino non exaudit, non qui tarde exaudit: nam et mutus is intellegitur qui eloqui nihil potest, non qui tarde loquitur. saepe autem etiam litterati et eruditi homines variis casibus et audiendi et loquendi facultatem amittunt: unde nostra constitutio etiam his subvenit, ut certis casibus et modis secundum normam eius possint testari, aliaque facere quae eis permissa sunt. sed si quis post testamentum factum valetudine aut quolibet alio casu mutus aut surdus esse coeperit, ratum nihilo minus eius remanet testamentum. Caecus autem non potest facere testamentum nisi per observationem quam lex divi Iustini patris mei introduxit. Eius qui apud hostes est testamentum quod ibi fecit non valet, quamvis redierit: sed quod dum in civitate fuerat fecit, sive redierit, valet iure postliminii, sive illic decesserit, valet ex lege Cornelia.
DE EXHEREDATIONE LIBERORUM.
Non tamen, ut omnimodo valeat testamentum, sufficit haec observatio
quam supra exposuimus. sed qui filium in potestate habet, debet
curare ut eum heredem instituat vel exheredem nominatim faciat:
alioquin si eum silentio praeterierit, inutiliter testabitur, adeo
quidem ut, etsi vivo patre filius mortuus sit, nemo ex eo testamento
heres existere possit, quia scilicet ab initio non constiterit
testamentum. sed non ita de filiabus vel aliis per virilem
sexum descendentibus liberis utriusque sexus fuerat antiquitati
observatum: sed si non fuerant heredes scripti scriptaeve vel
exheredati exheredataeve, testamentum quidem non infirmabatur, ius
autem adcrescendi eis ad certam portionem praestabatur. sed nec
nominatim eas personas exheredare parentibus necesse erat, sed
licebat et inter "ceteros" hoc facere. Nominatim
autem exheredari quis videtur sive ita exheredetur TITIUS FILIUS MEUS
EXHERES ESTO, sive ita FILIUS MEUS EXHERES ESTO, non adiecto proprio
nomine, scilicet si alius filius non extet.
Postumi quoque liberi vel heredes institui debent vel exheredari.
et in eo par omnium condicio est, quod et in filio postumo et in
quolibet ex ceteris liberis sive feminini sexus sive masculini
praeterito valet quidem testamentum, sed postea adgnatione postumi
sive postumae rumpitur et ea ratione totum infirmatur: ideoque
si mulier, ex qua postumus aut postuma sperabatur, abortum fecerit,
nihil impedimento est scriptis heredibus ad hereditatem adeundam.
sed feminini quidem sexus personae vel nominatim vel inter "ceteros"
exheredari solebant, dum tamen, si inter "ceteros"
exheredentur, aliquid eis legetur, ne videantur per oblivionem
praeteritae esse, masculos vero postumos, id est filium et deinceps,
placuit non aliter recte exheredari, nisi nominatim exheredentur, hoc
scilicet modo: QUICUMQUE MIHI FILIUS GENITUS FUERIT, EXHERES
ESTO. Postumorum autem loco sunt et hi qui in sui heredis locum
succedendo quasi adgnascendo fiunt parentibus sui heredes. ut
ecce si quis filium et ex eo nepotem neptemve in potestate habeat,
quia filius gradu praecedit, is solus iura sui heredis habet, quamvis
nepos quoque et neptis ex eo in eadem potestate sunt: sed si
filius eius vivo eo moriatur aut qualibet alia ratione exeat de
potestate eius, incipit nepos neptisve in eius locum succedere et eo
modo iura suorum heredum quasi adgnatione nanciscuntur. ne ergo
eo modo rumpatur eius testamentum, sicut ipsum filium vel heredem
instituere vel nominatim exheredare debet testator, ne non iure
faciat testamentum, ita et nepotem neptemve ex filio necesse est ei
vel heredem instituere vel exheredare, ne forte, vivo eo filio
mortuo, succedendo in locum eius nepos neptisve quasi adgnatione
rumpant testamentum. idque lege Iunia Velleia provisum est, in
qua simul exheredationis modus ad similitudinem postumorum
demonstratur.
Emancipatos liberos iure
civili neque heredes instituere neque exheredare necesse est, quia
non sunt sui heredes. sed praetor omnes tam feminini sexus quam
masculini, si heredes non instituantur, exheredari iubet, virilis
sexus nominatim, feminini vero et inter "ceteros."
quodsi neque heredes instituti fuerint neque ita, ut diximus,
exheredati, promittit praetor eis contra tabulas testamenti bonorum
possessionem.
Adoptivi liberi quamdiu
sunt in potestate patris adoptivi, eiusdem iuris habentur cuius sunt
iustis nuptiis quaesiti: itaque heredes instituendi vel
exheredandi sunt secundum ea quae de naturalibus exposuimus:
emancipati vero a patre adoptivo neque iure civili neque quod ad
edictum praetoris attinet inter liberos numerantur. qua ratione
accidit ut ex diverso, quod ad naturalem parentem attinet, quamdiu
quidem sint in adoptiva familia, extraneorum numero habeantur, ut eos
neque heredes instituere neque exheredare necesse sit. cum vero
emancipati fuerint ab adoptivo patre, tunc incipiunt in ea causa esse
in qua futuri essent si ab ipso naturali patre emancipati fuissent.
Sed haec vetustas introducebat.
nostra vero constitutio inter masculos et feminas in hoc iure nihil
interesse existimans, quia utraque persona in hominum procreatione
similiter naturae officio fungitur et lege antiqua duodecim tabularum
omnes similiter ad successiones ab intestato vocabantur, quod et
praetores postea secuti esse videntur, ideo simplex ac simile ius et
in filiis et in filiabus et in ceteris descendentibus per virilem
sexum personis non solum natis sed etiam postumis introduxit, ut
omnes, sive sui sive emancipati sunt, aut heredes instituantur aut
nominatim exheredentur, et eundem habeant effectum circa testamenta
parentum suorum infirmanda et hereditatem auferendam quem filii sui
vel emancipati habent, sive iam nati sunt sive adhuc in utero
constituti postea nati sunt. circa adoptivos autem certam
induximus divisionem, quae constitutione nostra, quam super adoptivis
tulimus, continetur. Sed si in expeditione occupatus miles
testamentum faciat et liberos suos iam natos vel postumos nominatim
non exheredaverit, sed silentio praeterierit, non ignorans an habeat
liberos, silentium eius pro exheredatione nominatim facta valere
constitutionibus principum cautum est. Mater vel avus maternus
necesse non habent liberos suos aut heredes instituere aut
exheredare, sed possunt eos omittere. nam silentium matris aut
avi materni ceterorumque per matrem ascendentium tantum facit quantum
exheredatio patris. neque enim matri filium filiamve neque avo
materno nepotem neptemve ex filia, si eum eamve heredem non
instituat, exheredare necesse est, sive de iure civili quaeramus,
sive de edicto praetoris, quo praeteritis liberis contra tabulas
bonorum possessionem promittit. sed aliud eis adminiculum
servatur, quod paulo post vobis manifestum fiat.
DE HEREDIBUS INSTITUENDIS.
Heredes instituere permissum est tam liberos homines quam servos tam proprios quam alienos. proprios autem olim quidem secundum plurium sententias non aliter quam cum libertate recte instituere licebat. hodie vero etiam sine libertate ex nostra constitutione heredes eos instituere permissum est quod non per innovationem induximus, sed quoniam et aequius erat et Atilicino placuisse Paulus suis libris quos tam ad Masurium Sabinum quam ad Plautium scripsit refert. proprius autem servus etiam is intellegitur in quo nudam proprietatem testator habet, alio usumfructum habente. est autem casus in quo nec cum libertate utiliter servus a domina heres instituitur, ut constitutione divorum Severi et Antonini cavetur, cuius verba haec sunt:
"Servum adulterio maculatum non iure testamento manumissum ante sententiam ab ea muliere videri quae rea fuerat eiusdem criminis postulata, rationis est: quare sequitur, ut in eundem a domina collata institutio nullius momenti habeatur."
alienus
servus etiam is intellegitur, in quo usumfructum testator habet.
Servus autem a domino suo heres institutus, si quidem in eadem causa
manserit, fit ex testamento liber heresque necessarius. si vero
a vivo testatore manumissus fuerit, suo arbitrio adire hereditatem
potest, quia non fit necessarius, cum utrumque ex domini testamento
non consequitur. quodsi alienatus fuerit, iussu novi domini
adire hereditatem debet et ea ratione per eum dominus fit heres:
nam ipse alienatus neque liber neque heres esse potest, etiamsi cum
libertate heres institutus fuerit: destitisse etenim a
libertatis datione videtur dominus qui eum alienavit. alienus
quoque servus heres institutus si in eadem causa duraverit, iussu
domini adire hereditatem debet. si vero alienatus fuerit aut
vivo testatore aut post mortem eius, antequam adeat, debet iussu novi
domini adire. at si manumissus est, vivo testatore vel mortuo,
antoquam adeat, suo arbitrio adire hereditatem potest. Servus
alienus post domini mortem recte heres instituitur, quia et cum
hereditariis servis est testamenti factio: nondum enim adita
hereditas personae vicem sustinet, non heredis futuri, sed defuncti,
cum et eius qui in utero est servus recte heres instituitur.
Servus plurium, cum quibus testamenti factio est, ab extraneo
institutus heres, unicuique dominorum cuius iussu adierit pro
portione dominii adquirit hereditatem.
Et unum hominem et plures in infinitum, quot quis velit, heredes
facere licet. Hereditas plerumque dividitur in duodecim uncias,
quae assis appellatione continentur. habent autem et hae partes
propria nomina ab uncia usque ad assem, ut puta haec; uncia, sextans,
quadrans, triens, quincunx, semis, septunx, bes, dodrans, dextans
deunx, as. non autem utique duodecim uncias esse oportet.
nam tot unciae assem efficiunt quot testator voluerit, et si unum
tantum quis ex semisse verbi gratia heredem scripserit, totus as in
semisse erit: neque enim idem ex parte testatus et ex parte
intestatus decedere potest, nisi sit miles, cuius sola voluntas in
testando spectatur. et e contrario potest quis in quantascumque
voluerit plurimas uncias suam hereditatem dividere. Si plures
instituantur, ita demum partium distributio necessaria est si nolit
testator eos ex aequis partibus heredes esse: satis enim
constat, nullis partibus nominatis aequis ex partibus eos heredes
esse. partibus autem in quorundam personis expressis, si quis
alius sine parte nominatus erit, si quidem aliqua pars assi deerit,
ex ea parte heres fit, et si plures sine parte scripti sunt, omnes in
eadem parte concurrent. si vero totus as completus sit, in
partem dimidiam vocantur, et ille vel illi omnes in alteram
dimidiam. nec interest, primus an medius an novissimus sine
parte scriptus sit: ea enim pars data intellegitur quae vacat.
Videamus, si pars aliqua vacet nec tamen quisquam sine parte heres
institutus sit, quid iuris sit? veluti si tres ex quartis
partibus heredes scripti sunt. et constat, vacantem partem
singulis tacite pro hereditaria parte accedere et perinde haberi ac
si ex tertiis partibus heredes scripti essent: et ex diverso si
plus asse in portionibus sit, tacite singulis decrescere, ut, si
verbi gratia quattuor ex tertiis partibus heredes scripti sint,
perinde habeantur ac si unusquisque ex quarta parte scriptus
fuisset. Et si plures unciae quam duodecim distributae sunt, is
qui sine parte institutus est quod dipondio deest habebit:
idemque erit si dipondius expletus sit. quae omnes partes ad
assem postea revocantur, quamvis sint plurium unciarum.
Heres et pure et sub condicione institui potest. ex certo
tempore aut ad certum tempus non potest, veluti POST QUINQUENNIUM
QUAM MORIAR vel EX KALENDES ILLIS aut USQUE AD KALENDAS ILLAS HERES
ESTO: diemque adiectum pro supervacuo haberi placet, et perinde esse
ac si pure heres institutus esset. Impossibilis condicio in
institutionibus et legatis nec non in fideicommissis et libertatibus
pro non scripto habetur. Si plures condiciones institutioni
adscriptae sunt, si quidem coniunctim, ut puta SI ILLUD ET ILLUD
FACTUM ERIT, omnibus parendum est: si separatim, veluti SI
ILLUD AUT ILLUD FACTUM ERIT, cui libet obtemperare satis est.
Hi, quos numquam testator vidit, heredes institui possunt, veluti si
fratris filios peregri natos, ignorans qui essent, heredes
instituerit: ignorantia enim testantis inutilem institutionem
non facit.
DE VULGARI SUBSTITUTIONE.
Potest autem quis in testamento suo plures gradus heredum facere, ut puta SI ILLE HERES NON ERIT, ILLE HERES ESTO; et deinceps, in quantum velit, testator substituere potest et novissimo loco in subsidium vel servum necessarium heredem instituere. Et plures in unius locum possunt substitui, vel unus in plurium, vel singuli singulis, vel invicem ipsi qui heredes instituti sunt. Et si ex disparibus partibus heredes scriptos invicem substituerit et nullam mentionem in substitutione habuerit partium, eas videtur partes in substitutione dedisse quas in institutione expressit: et ita divus Pius rescripsit. Sed si instituto heredi et coheredi suo substituto dato alius substitutus fuerit, divi Severus et Antoninus sine distinctione rescripserunt, ad utramque partem substitutum admitti. Si servum alienum quis patremfamilias arbitratus, heredem scripserit et, si heres non esset, Maevium ei substituerit, isque servus iussu domini adierit hereditatem, Maevius in partem admittitur. illa enim verba SI HERES NON ERIT, in eo quidem quem alieno iuri subiectum esse testator scit, sic accipiuntur: si neque ipse heres erit neque alium heredem effecerit: in eo vero quem patremfamilias esse arbitratur, illud significant: si hereditatem sibi eive cuius iuri postea subiectus esse coeperit non adquisierit. idque Tiberius Caesar in persona Parthenii servi sui constituit.
DE PUPILLARI SUBSTITUTIONE.
Liberis suis impuberibus, quos in potestate quis habet, non solum ita, ut supra diximus, substituere potest, id est ut, si heredes ei non extiterint, alius ei sit heres, sed eo amplius ut et si heredes ei extiterint et adhuc impuberes mortui fuerint, sit eis aliquis heres. veluti si quis dicat hoc modo: TITIUS FILIUS MEUS HERES MIHI ESTO: SI FILIUS MEUS HERES MIHI NON ERIT, SIVE HERES ERIT ET PRIUS MORIATUR QUAM IN SUAM TUTELAM VENERIT (id est pubes factus sit), TUNC SEIUS HERES ESTO. quo casu si quidem non extiterit heres filius, tunc substitutus patri fit heres: si vero extiterit heres filius et ante pubertatem decesserit, ipsi filio fit heres substitutus. nam moribus institutum est, ut, cum eius aetatis sunt in qua ipsi sibi testamentum facere non possunt, parentes eis faciant. Qua ratione excitati, etiam constitutionem in nostro posuimus codice, qua prospectum est, ut, si mente captos habeant filios vel nepotes vel pronepotes cuiuscumque sexus vel gradus, liceat eis, etsi puberes sint, ad exemplum pupillaris substitutionis certas personas substituere: sin autem resipuerint, eandem substitutionem infirmari, et hoc ad exemplum pupillaris substitutionis, quae, postquam pupillus adoleverit, infirmatur. Igitur in pupillari substitutione secundum praefatum modum ordinata duo quodammodo sunt testamenta, alterum patris, alterum filii, tamquam si ipse filius sibi heredem instituisset: aut certe unum est testamentum duarum causarum, id est duarum hereditatum. Sin autem quis ita formidolosus sit, ut timeret, ne filius eius pupillus adhuc ex eo quod palam substitutum accepit, post obitum eius periculo insidiarum subiceretur: vulgarem quidem substitutionem palam facere et in primis testamenti partibus debet, illam autem substitutionem, per quam et si heres extiterit pupillus et intra pubertatem decesserit, substitutus vocatur, separatim in inferioribus partibus scribere eamque partem proprio lino propriaque cera consignare, et in priore parte testamenti cavere ne inferiores tabulae vivo filio et adhuc impubere aperiantur. illud palam est, non ideo minus valere substitutionem impuberis filii, quod in iisdem tabulis scripta sit quibus sibi quisque heredem instituisset, quamvis hoc pupillo periculosum sit. Non solum autem heredibus institutis impuberibus liberis ita substituere parentes possunt, ut et si heredes eis extiterint et ante pubertatem mortui fuerint, sit eis heres is quem ipsi voluerint, sed etiam exheredatis. itaque eo casu si quid pupillo ex hereditatibus legatisve aut donationibus propinquorum atque amicorum adquisitum fuerit, id omne ad substitutum pertinet. quaecumque diximus de substitutione impuberum liberorum vel heredum institutorum vel exheredatorum, eadem etiam de postumis intellegimus. Liberis autem suis testamentum facere nemo potest, nisi et sibi faciat: nam pupillare testamentum pars et sequela est paterni testamenti, adeo ut, si patris testamentum non valeat, ne filii quidem valebit. Vel singulis autem liberis vel qui eorum novissimus impubes morietur, substitui potest. singulis quidem, si neminem eorum intestato decedere voluit: novissimo, si ius legitimarum hereditatium integrum inter eos custodiri velit. Substituitur autem impuberi aut nominatim, veluti TITIUS, aut generaliter QUISQUIS MIHI HERES ERIT: quibus verbis vocantur ex substitutione, impubere filio mortuo, qui et scripti sunt heredes et extiterunt, et pro qua parte heredes facti sunt. Masculo igitur usque ad quattuordecim annos substitui potest, feminae usque ad duodecim annos: et si hoc tempus excesserit, substitutio evanescit. Extraneo vero vel filio puberi heredi instituto, ita substituere nemo potest ut, si heres extiterit et intra aliquod tempus decesserit, alius ei sit heres: sed hoc solum permissum est, ut eum per fideicommissum testator obliget, alii hereditatem eius vel totam vel pro parte restituere: quod ius quale sit, suo loco trademus.
QUIBUS MODIS TESTAMENTA INFIRMANTUR.
Testamentum iure factum usque eo valet donec rumpatur irritumve fiat.
Rumpitur autem testamentum, cum in eodem
statu manente testatore ipsius testamenti ius vitiatur. si quis
enim post factum testamentum adoptaverit sibi filium per imperatorem,
eum qui sui iuris est, aut per praetorem, secundum nostram
constitutionem, eum qui in potestate parentis fuerit, testamentum
eius rumpitur quasi adgnatione sui heredis. Posteriore quoque
testamento, quod iure perfectum est, superius rumpitur. nec
interest, an extiterit aliquis heres ex eo, an non extiterit:
hoc enim solum spectatur, an aliquo casu existere potuerit.
ideoque si quis aut noluerit heres esse, aut vivo testatore aut post
mortem eius, antequam hereditatem adiret, decesserit, aut condicione,
sub qua heres institutus est, defectus sit, in his casibus
paterfamilias intestatus moritur: nam et prius testamentum non
valet, ruptum a posteriore, et posterius aeque nullas vires habet,
cum ex eo nemo heres extiterit. Sed si quis, priore testamento
iure perfecto, posterius aeque iure fecerit, etiamsi ex certis rebus
in eo heredem instituerit, superius testamentum sublatum esse divi
Severus et Antoninus rescripserunt. cuius constitutionis inseri
verba iussimus, cum aliud quoque praeterea in ea constitutione
expressum est.
"Imperatores Severus et Antoninus Cocceio Campano. Testamentum secundo loco factum, licet in eo certarum rerum heres scriptus sit, iure valere, perinde ac si rerum mentio facta non esset, sed teneri heredem scriptum, ut, contentus rebus sibi datis, aut suppleta quarta ex lege Falcidia, hereditatem restituat his qui in priore testamento scripti fuerant, propter inserta verba secundo testamento, quibus ut valeret prius testamentum expressum est, dubitari non oportet."
et ruptum
quidem testamentum hoc modo efficitur.
Alio quoque modo testamenta iure facta infirmantur, veluti cum is qui
fecerit testamentum capite deminutus sit. quod quibus modis
accidit, primo libro rettulimus. Hoc autem casu irrita fieri
testamenta dicuntur, cum alioquin et quae rumpantur, irrita fiunt, et
quae statim ab initio non iure fiunt, irrita sunt: et ea quae
iure facta sunt, postea propter capitis deminutionem irrita fiunt,
possumus nihilo minus rupta dicere. sed quia sane commodius
erat singulas causas singulis appellationibus distingui, ideo quaedam
non iure facta dicuntur, quaedam iure facta rumpi vel irrita fieri.
Non tamen per omnia inutilia sunt ea testamenta quae ab initio iure
facta propter capitis deminutionem irrita facta sunt. nam si
septem testium signis signata sunt, potest scriptus heres secundum
tabulas testamenti bonorum possessionem agnoscere, si modi defunctus
et civis Romanus et suae potestatis mortis tempore fuerit: nam
si ideo irritum factum sit testamentum, quod civitatem vel etiam
libertatem testator amisit, aut quia in adoptionem se dedit et mortis
tempore in adoptivi patris potestate sit, non potest scriptus heres
secundum tabulas bonorum possessionem petere. Ex eo autem solo
non potest infirmari testamentum quod postea testator id noluit
valere: plusque adeo, etsi quis post factum prius testamentum
posterius facere coeperit et aut mortalitate praeventus, aut quia eum
eius poenituit, id non perfecisset, divi Pertinacis oratione cautum
est, ne alias tabulae priores iure factae irritae fiant, nisi
sequentes iure ordinatae et perfectae fuerint. nam imperfectum
testamentum sine dubio nullum est. Eadem oratione expressit,
non admissurum se hereditatem eius qui litis causa principem heredem
reliquerit, neque tabulas non legitime factas in quibus ipse ob eam
causam heres institutus erat probaturum, neque ex nuda voce heredis
nomen admissurum, neque ex ulla scriptura cui iuris auctoritas desit
aliquid adepturum. secundum haec divi quoque Severus et
Antoninus saepissime rescripserunt: "licet enim,"
inquiunt, "legibus soluti sumus, attamen legibus vivimus."
DE INOFFICIOSO TESTAMENTO.
Quia plerumque parentes sine causa liberos suos vel exheredant vel omittunt, inductum est ut de inofficioso testamento agere possint liberi, qui queruntur, aut inique se exheredatos aut inique praeteritos, hoc colore, quasi non sanae mentis fuerunt, cum testamentum ordinarent. sed hoc dicitur non quasi vere furiosus sit, sed recte quidem fecit testamentum, non autem ex officio pietatis: nam si vere furiosus est, nullum est testamentum. Non tantum autem liberis permissum est parentum testamentum inofficiosum accusare, verum etiam parentibus liberorum. soror autem et frater turpibus personis scriptis heredibus ex sacris constitutionibus praelati sunt: non ergo contra omnes heredes agere possunt. ultra fratres et sorores cognati nullo modo aut agere possunt aut agentes vincere. Tam autem naturales liberi, quam secondum nostrae constitutionis divisionem adoptati, ita demum de inofficioso testamento agere possunt si nullo alio iure ad bona defuncti venire possunt. nam qui alio iure veniunt ad totam hereditatem vel partem eius, de inofficioso agere non possunt. postumi quoque, qui nullo alio iure venire possunt, de inofficioso agere possunt. Sed haec ita accipienda sunt si nihil eis penitus a testatoribus testamento relictum est. quod nostra constitutio ad verecundiam naturae introduxit. sin vero quantacumque pars hereditatis vel res eis fuerit relicta, de inofficioso querela quiescente, id quod eis deest, usque ad quartam legitimae partis repletur, licet non fuerit adiectum, boni viri arbitratu debere eam repleri. Si tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testamento patris sui legatum acceperit, cum nihil erat ipsi tutori relictum a patre suo, nihilo minus possit nomine suo de inofficioso patris testamento agere. Sed et si e contrario pupilli nomine, cui nihil relictum fuerit, de inofficioso egerit et superatus est, ipse quod sibi in eodem testamento legatum relictum est, non amittit. Igitur quartam quis debet habere, ut de inofficioso testamento agere non possit: sive iure hereditario sive iure legati vel fideicommissi, vel si mortis causa ei quarta donata fuerit, vel inter vivos in his tantummodo casibus, quorum nostra constitutio mentionem facit, vel aliis modis qui constitutionibus continentur. Quod autem de quarta diximus, ita intellegendum est ut, sive unus fuerit sive plures quibus agere de inofficioso testamento permittitur, una quarta eis dari possit, ut pro rata distribuatur eis, id est pro virili portione, quarta.
DE HEREDUM QUALITATE ET DIFFERENTIA.
Heredes autem aut necessarii dicuntur aut sui et necessarii aut
extranei.
Necessarius heres est servus
heres institutus: ideo sic appellatur, quia, sive velit sive
nolit, omnimodo post mortem testatoris protinus liber et necessarius
heres fit. unde qui facultates suas suspectas habent, solent
servum suum primo aut secundo vel etiam ulteriore gradu heredem
instituere, ut, si creditoribus satis non fiat, potius eius heredis
bona quam ipsius testatoris a creditoribus possideantur vel
distrahantur vel inter eos dividantur. pro hoc tamen incommodo
illud ei commodum praestatur, ut ea quae post mortem patroni sui sibi
adquisierit ipsi reserventur: et quamvis non sufficiant bona
defuncti creditoribus, iterum ex ea causa res eius, quas sibi
adquisierit, non veneunt.
Sui autem et
necessarii heredes sunt veluti filius, filia, nepos neptisque ex
filio et deinceps ceteri liberi, qui modo in potestate morientis
fuerint. sed ut nepos neptisve sui heredes sint, non sufficit
eum eamve in potestate avi mortis tempore fuisse, sed opus est ut
pater eius vivo patre suo desierit suus heres esse, aut morte
interceptus aut qualibet alia ratione liberatus potestate: tunc
enim nepos neptisve in locum patris sui succedit. sed sui
quidem heredes ideo appellantur quia domestici heredes sunt et vivo
quoque patre quodammodo domini existimantur. unde etiam, si
quis intestatus mortuus sit, prima causa est in successione
liberorum. necessarii vero ideo dicuntur quia omnimodo, sive
velint sive nolint, tam ab intestato quam ex testamento heredes
fiunt. sed his praetor permittit volentibus abstinere se ab
hereditate, ut potius parentis quam ipsorum bona similiter a
creditoribus possideantur.
Ceteri, qui
testatoris iuri subiecti non sunt, extranei heredes appellantur.
itaque liberi quoque nostri qui in potestate nostra non sunt, heredes
a nobis instituti, extranei heredes videntur. qua de causa et
qui heredes a matre instituuntur eodem numero sunt, quia feminae in
potestate liberos non habent. servus quoque a domino heres
institutus et post testamentum factum ab eo manumissus eodem numero
habetur. In extraneis heredibus illud observatur, ut sit cum
eis testamenti factio, sive ipsi heredes instituantur, sive hi qui in
potestate eorum sunt. et id duobus temporibus inspicitur,
testamenti quidem facti, ut constiterit institutio, mortis vero
testatoris, ut effectum habeat. hoc amplius et cum adit
hereditatem esse debet cum eo testamenti factio, sive pure sive sub
condicione heres institutus sit: nam ius heredis eo vel maxime
tempore inspiciendum est quo adquirit hereditatem. medio autem
tempore inter factum testamentum et mortem testatoris vel condicionem
institutionis existentem mutatio iuris heredi non nocet, quia, ut
diximus, tria tempora inspici debent. testamenti autem
factionem non solum is habere videtur qui testamentum facere potest
sed etiam qui ex alieno testamento vel ipse capere potest vel alii
adquirere, licet non potest facere testamentum. et ideo et
furiosus et mutus et postumus et infans et filiusfamilias et servus
alienus testamenti factionem habere dicuntur: licet enim
testamentum facere non possunt, attamen ex testamento vel sibi vel
alii adquirere possunt. Extraneis autem heredibus deliberandi
potestas est de adeunda hereditate vel non adeunda. sed sive is
cui abstinendi potestas est immiscuerit se bonis hereditariis, sive
extraneus, cui de adeunda hereditate deliberare licet, adierit,
postea relinquendae hereditatis facultatem non habet, nisi minor sit
annis viginti quinque: nam huius aetatis hominibus sicut in
ceteris omnibus causis deceptis, ita et si temere damnosam
hereditatem susceperint, praetor succurrit. Sciendum tamen est,
divum Hadrianum etiam maiori viginti quinque annis veniam dedisse,
cum post aditam hereditatem grande aes alienum, quod aditae
hereditatis tempore latebat, emersisset. sed hoc divus quidem
Hadrianus speciali beneficio cuidam praestitit; divas autem Gordianus
postea in militibus tantummodo hoc extendit: sed nostra
benevolentia commune omnibus subiectis imperio nostro hoc praestavit
beneficium et constitutionem tam aequissimam quam nobilem scripsit,
cuius tenorem si observaverint homines, licet eis adire hereditatem
et in tantum teneri in quantum valere bona hereditatis contingit, ut
ex hac causa neque deliberationis auxilium eis fiat necessarium, nisi
omissa observatione nostrae constitutionis et deliberandum
existimaverint et sese veteri gravamini aditionis supponere
maluerint. Item extraneus heres, testamento institutus aut
abintestato ad legitimam hereditatem vocatus, potest aut pro herede
gerendo vel etiam nuda voluntate suscipiendae hereditatis heres
fieri. pro herede autem gerere quis videtur, si rebus
hereditariis tamquam heres utatur vel vendendo res hereditarias aut
praedia colendo locandove et quoquo modo, si voluntatem suam declaret
vel re vel verbis de adeunda hereditate, dummodo sciat, eum in cuius
bonis pro herede gerit testato intestatove obiisse et se ei heredem
esse. pro herede enim gerere est pro domino gerere:
veteres enim heredes pro dominis appellabant. sicut autem nuda
voluntate extraneus heres fit, ita et contraria destinatione statim
ab hereditate repellitur. eum, qui mutus vel surdus natus est
vel postea factus, nihil prohibet pro herede gerere et adquirere sibi
hereditatem, si tamen intellegit quod agitur.
DE LEGATIS.
Post haec videamus de legatis. quae pars iuris extra propositam
quidem materiam videtur: nam loquimur de his iuris figuris
quibus per universitatem res nobis adquiruntur. sed cum omnino
de testamentis deque heredibus qui testamento instituuntur locuti
sumus, non sine causa sequenti loco potest haec iuris materia
tractari.
Legatum itaque est donatio
quaedam a defuncto relicta. Sed olim quidem erant legatorum
genera quattuor: per vindicationem, per damnationem, sinendi
modo per praeceptionem: et certa quaedam verba cuique generi
legatorum adsignata erant, per quae singula genera legatorum
significabantur. sed ex constitutionibus divorum principum
sollemnitas huiusmodi verborum penitus sublata est. nostra
autem constitutio, quam cum magna fecimus lucubratione, defunctorum
voluntates validiores esse cupientes, et non verbis sed voluntatibus
eorum faventes, disposuit, ut omnibus legatis una sit natura et,
quibuscumque verbis aliquid derelictum sit, liceat legatariis id
persequi non solum per actiones personales, sed etiam per in rem et
per hypothecariam: cuius constitutionis perpensum modum ex
ipsius tenore pe fectissime accipere possibile est. Sed non
usque ad eam constitutionem standum esse existimavimus. cum
enim antiquitatem invenimus legata quidem stricte concludentem,
fideicommissis autem, quae ex voluntate magis descendebant
defunctorum, pinguiorem naturam indulgentem, necessarium esse duximus
omnia legata fideicommissis exaequare, ut nulla sit inter ea
differentia, sed quod deest legatis, hoc repleatur ex natura
fideicommissorum, et si quid amplius est in legatis per hoc crescat
fideicommissi natura. sed ne in primis legum cunabulis permixte
de his exponendo studiosis adulescentibus quandam introducamus
difficultatem, operae pretium esse duximus, interim separatim prius
de legatis et postea de fideicommissis tractare, ut natura utriusque
iuris cognita, facile possint permixtionem eorum eruditi
suptilioribus auribus accipere.
Non
solum autem testatoris vel heredis res, sed et aliena legari potest:
ita ut heres cogatur redimere eam et praestare vel, si non potest
redimere, aestimationem eius dare. sed si talis res sit, cuius
non est commercium, nec aestimatio eius debetur, sicuti si campum
Martium vel basilicam vel templa vel quae publico usui destinata
sunt, legaverit: nam nullius momenti legatum est. quod
autem diximus, alienam rem posse legari, ita intellegendum est, si
defunctus sciebat alienam rem esse, non et si ignorabat; forsitan
enim si scisset alienam non legasset: et ita divus Pius
rescripsit. et verius est ipsum qui agit, id est legatarium,
probare oportere, scisse alienam rem legare defunctum, non heredem
probare oportere, ignorasse alienam, quia semper necessitas probandi
incumbit illi qui agit. Sed et si rem obligatam creditori
aliquis legaverit, necesse habet heres luere. et hoc quoque
casu idem placet quod in re aliena, ut ita demum luere necesse habeat
heres, si sciebat defunctus rem obligatam esse: et ita divi
Severus et Antoninus rescripserunt. si tamen defunctus voluit
legatarium luere et hoc expressit, non debet heres eam luere.
Si res aliena legata fuerit et eius, vivo testatore, legatarius
dominus factus fuerit, si quidem ex causa emptionis, ex testamento
actione pretium consequi potest: si vero ex causa lucrativa,
veluti ex donatione vel ex alia simili causa, agere non potest.
nam traditum est, duas lucrativas causas in eundem hominem et in
eandem rem concurrere non posse. hac ratione si ex duobus
testamentis eadem res eidem debeatur, interest utrum rem an
aestimationem ex testamento consecutus est: nam si rem, agere
non potest, quia habet eam ex causa lucrativa, si aestimationem,
agere potest. Ea quoque res, quae in rerum natura non est, si
modo futura est, recte legatur, veluti fructus, qui in illo fundo
nati erunt, aut quod ex illa ancilla natum erit.
Si eadem res duobus legata sit sive coniunctim sive disiunctim, si
ambo perveniant ad legatum, scin ditur inter eos legatum: si
alter deficiat, quia aut spreverit legatum aut vivo testatore
decesserit aut alio quolibet modo defecerit, totum ad collegatarium
pertinet. coniunctim autem legatur, veluti si quis dicat TITIO
ET SEIO HOMINEM STICHUM DO LEGO: disiunctim ita TITIO HOMINEM STICHUM
DO LEGO, SEIO STICHUM DO LEGO, sed et si expresserit EUNDEM
HOMINEM STICHUM, aeque disiunctim legatum intellegitur.
Si cui fundus alienus legatus fuerit et emerit proprietatem detracto
usufructu et ususfructus ad eum pervenerit et postea ex testamento
agat, recte eum agere et fundum petere Iulianus ait, quia ususfructus
in petitione servitutis locum optinet; sed officio iudicis contineri,
ut deducto usufructu iubeat aestimationem praestari. Sed si rem
legatarii quis ei legaverit, inutile legatum est, quia quod proprium
est ipsius, amplius eius fieri non potest: et licet alienaverit
eam, non debetur nec ipsa nec aestimatio eius. Si quis rem suam
quasi alienam legaverit, valet legatum: nam plus valet quod in
veritate est quam quod in opinione. sed et si legatarii
putavit, valere constat, quia exitum voluntas defuncti potest
habere. Si rem suam legaverit testator posteaque eam
alienaverit, Celsus existimat, si non adimendi animo vendidit, nihilo
minus deberi, idque divi Severus et Antoninus rescripserunt.
iidem rescripserunt, eum qui post testamentum factum praedia quae
legata erant pignori dedit ademisse legatum non videri, et ideo
legatarium cum herede agere posse, ut praedia a creditore luantur.
si vero quis partem rei legatae alienaverit, pars quae non est
alienata omnimodo debetur, pars autem alienata ita debetur si non
adimendi animo alienata sit.
Si quis
debitori suo liberationem legaverit, legatum utile est, et neque ab
ipso debitore neque ab herede eius potest heres petere, nec ab alio
qui heredis loco est: sed et potest a debitore conveniri, ut
liberet eum. potest autem quis vel ad tempus iubere, ne heres
petat. Ex contrario si debitor creditori suo quod debet,
legaverit, inutile est legatum, si nihil plus est in legato quam in
debito, quia nihil amplius habet per legatum. quodsi in diem
vel sub condicione debitum ei pure legaverit, utile est legatum
propter repraesentationem. quodsi vivo testatore dies venerit
aut condicio extiterit, Papinianus scripsit, utile esse nihilo minus
legatum, quia semel constitit. quod et verum est: non
enim placuit sententia existimantium, extinctum esse legatum, quia in
eam causam pervenit, a qua incipere non potest. Sed si uxori
maritus dotem legaverit, valet legatum, quia plenius est legatum quam
de dote actio. sed si quam non acceperit dotem legaverit, divi
Severus et Antoninus rescripserunt. si quidem simpliciter
legaverit, inutile esse legatum: si vero certa pecunia vel
certum corpus aut instrumentum dotis in praelegando demonstrata sunt
valere legatum.
Si res legata sine facto
heredis perierit, legatario decedit. et si servus alienus
legatus sine facto heredis manumissus fuerit, non tenetur heres.
si vero heredis servus legatus fuerit et ipse eum manumiserit, teneri
eum Iulianus scripsit, nec interest, scierit an ignoraverit, a se
legatum esse. sed et si alii donaverit servum, et is cui
donatus est eum manumiserit, tenetur heres, quamvis ignoraverit a se
eum legatum esse.
Si quis ancillas cum
suis natis legaverit, etiamsi ancillae mortuae fuerint, partus legato
cedunt. idem est, si ordinarii servi cum vicariis legati
fuerint, ut, licet mortui sint ordinarii, tamen vicarii legato
cedant. sed si servus cum peculio fuerit legatus, mortuo servo
vel manumisso vel alienato, et peculii legatum extinguitur.
idem est si fundus instructus vel cum instrumento legatus fuerit:
nam fundo alienato et instrumenti legatum extinguitur. Si grex
legatus fuerit posteaque ad unam ovem pervenerit, quod superfuerit,
vindicari potest. Grege autem legato etiam eas oves quae post
testamentum factum gregi adiciuntur legato cedere, Iulianus ait:
esse enim gregis unum corpus ex distantibus capitibus, sicuti aedium
unum corpus est ex cohaerentibus lapidibus: aedibus denique
legatis, columnas et marmora quae post testamentum factum adiecta
sunt legato cedere. Si peculium legatum fuerit, sine dubio
quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore legatarii lucro
vel damno est. quodsi post mortem testatoris ante aditam
hereditatem servus adquisierit, Iulianus ait, si quidem ipsi
manumisso peculium legatum fuerit, omne quod ante aditam hereditatem
adquisitum est legatario cedere, quia dies huius legati ab adita
hereditate cedit: sed si extraneo peculium legatum fuerit, non
cedere ea legata, nisi ex rebus peculiaribus auctum fuerit.
peculium autem nisi legatum fuerit, manumisso non debetur, quamvis si
vivus manumiserit, sufficit si non adimatur: et ita divi
Severus et Antoninus rescripserunt. iidem rescripserunt,
peculio legato, non videri id relictum, ut petitionem habeat pecuniae
quam in rationes dominicas impendit. iidem rescripserunt,
peculium videri legatum, cum rationibus redditis liber esse iussus
est et ex eo reliquas inferre.
Tam autem
corporales res quam incorporales legari possunt. et ideo quod
defuncto debetur potest alicui legari, ut actiones suas heres
legatario praestet, nisi exegerit vivus testator pecuniam: nam
hoc casu legatum extinguitur. sed et tale legatum valet:
DAMNAS ESTO HERES DOMUM ILLIUS REFICERE vel ILLUM AERE ALIENO
LIBERARE.
Si generaliter servus vel alia
res legetur, electio legatarii est, nisi aliud testator dixerit.
Optionis legatum, id est ubi testator ex servis suis vel aliis rebus
optare legatarium iusserat, habebat in se condicionem, et ideo nisi
ipse legatarius vivus optaverat, ad heredem legatum non
transmittebat. sed ex constitutione nostra et hoc in meliorem
statum reformatum est et data est licentia et heredi legatarii optare
licet vivus legatarius hoc non fecit. et diligentiore tractatu
habito, et hoc in nostra constitutione additum est, ut, sive plures
legatarii existant, quibus optio relicta est, et dissentiant in
corpore eligendo, sive unius legatarii plures heredes, et inter se
circa optandum dissentiant, alio aliud corpus eligere cupiente, ne
pereat legatum (quod plerique prudentium contra benevolentiam
introducebant), fortunam esse huius optionis iudicem et sorte esse
hoc dirimendum, ut, ad quem sors perveniat, illius sententia in
optione praecellat.
Legari autem illis
solis potest, cum quibus testamenti factio est. Incertis vero
personis neque legata neque fideicommissa olim relinqui concessum
erat: nam nec miles quidem incertae personae poterat
relinquere, ut divus Hadrianus rescripsit. incerta autem
persona videbatur quam incerta opinione animo suo testator
subiciebat, veluti si quis ita dicat: QUICUMQUE FILIO MEO IN
MATRIMONIUM FILIAM SUAM COLLOCAVERIT, EI HERES MEUS ILLUM FUNDUM
DATO: illud quoque, quod his relinquebatur qui post testamentum
scriptum primi consules designati erunt aeque incertae personae
legari videbatur: et denique multae aliae huiusmodi species
sunt. libertas quoque non videbatur posse incertae personae
dari, quia placebat nominatim servos liberari. tutor quoque
certus dari debebat. sub certa vero demonstratione, id est ex
certis personis incertae personae recte legabatur, veluti EX COGNATIS
MEIS, QUI NUNC SUNT, SI QUIS FILIAM MEAM UXOREM DUXERIT, EI HERES
MEUS ILLAM REM DATO. incertis autem personis legata vel
fideicommissa relicta et per errorem soluta repeti non posse, sacris
constitutionibus cautum erat. Postumo quoque alieno inutiliter
legabatur: est autem alienus postumus qui natus inter suos
heredes testatoris futurus non est: ideoque ex emancipato filio
conceptus nepos extraneus erat postumus avo. Sed nec huiusmodi
species penitus est sine iusta emendatione derelicta, cum in nostro
codice constitutio posita est, per quam et huic parti medevimus non
solum in hereditatibus, sed etiam in legatis et fideicommissis:
quod evidenter ex ipsius constitutionis lectione clarescit.
tutor autem nec per nostram constitutionem incertus dari debet, quia
certo iudicio debet quis pro tutela suae posteritati cavere.
Postumus autem alienus heres institui et antea poterat et nunc
potest, nisi in utero eius sit quae iure nostra uxor esse non potest.
Si quis in nomine, cognomine, praenomine
legatarii erraverit testator, si de persona constat, nihilo minus
valet legatum. idem in heredibus servatur: et recte;
nomina enim significandorum hominum gratia reperta sunt, qui si
quolibet alio modo intellegantur, nihil interest. Huic proxima
est illa iuris regula, falsa demonstratione legatum non peremi,
veluti si quis ita legaverit STICHUM SERVUM MEUM VERNAM DO LEGO:
licet enim non verna sed emptus sit, de servo tamen constat, utile
est legatum. et convenienter si ita demonstraverit STICHUM
SERVUM, QUEM A SEIO EMI, sitque ab alio emptus, utile legatum est, si
de servo constat. Longe magis legato falsa causa non nocet.
veluti cum ita quis dixerit: TITIO, QUIA ABSENTE ME NEGOTIA MEA
CURAVIT, STICHUM DO LEGO, vel ita: TITIO, QUIA PATROCINIO EIUS
CAPITALI CRIMINE LIBERATUS SUM, STICHUM DO LEGO: licet enim
neque negotia testatoris umquam gessit Titius neque patrocinio eius
liberatus est, legatum tamen valet. sed si condicionaliter
enuntiata fuerit causa, aliud iuris est. veluti hoc modo:
TITIO, SI NEGOTIA MEA CURAVIT, FUNDUM DO LEGO.
An servo heredis recte legamus, quaeritur. et constat, pure
inutiliter legari, nec quidquam proficere si vivo testatore de
potestate heredis exierit, quia quod inutile foret legatum, si statim
post factum testamentum decessisset testator, hoc non debet ideo
valere, quia diutius testator vixerit. sub condicione vero
recte legatur, ut requiramus, an, quo tempore dies legati cedit, in
potestate heredis non sit. Ex diverso herede instituto servo,
quin domino recto etiam sine condicione legetur, non dubitatur.
nam et si statim post factum testamentum decesserit testator, non
tamen apud eum qui heres sit dies legati cedere intellegitur, cum
hereditas a legato separata sit et possit per eum servum alius heres
effici, si prius quam iussu domini adeat in alterius potestatem
translatus sit, vel manumissus ipse heres efficitur: quibus
casibus utile est legatum: quodsi in eadem causa permanserit et
iussu legatarii adierit, evanescit legatum.
Ante heredis institutionem inutiliter antea legabatur, scilicet quia
testamenta vim ex institutione heredum accipiunt et ob id veluti
caput atque fundamentum intellegitur totius testamenti heredis
institutio. pari ratione nec libertas ante heredis
institutionem dari poterat. sed quia incivile esse putavimus,
ordinem quidem scripturae sequi (quod et ipsi antiquitati
vituperandum fuerat visum), sperni autem testatoris voluntatem:
per nostram constitutionem et hoc vitium emendavimus, ut liceat et
ante heredis institutionem et inter medias heredum institutiones
legatum relinquere et multo magis libertatem, cuius usus favorabilior
est.
Post mortem quoque heredis aut
legatarii simili modo inutiliter legabatur: veluti si quis ita
dicat: CUM HERES MEUS MORTUUS ERIT, DO LEGO: item PRIDIE QUAM HERES
AUT LEGATARIUS MORIETUR. Sed simili modo et hoc correximus,
firmitatem huiusmodi legatis ad fideicommissorum similitudinem
praestantes, ne vel in hoc casu deterior causa legatorum quam
fideicommissorum inveniatur.
Poenae
quoque nomine inutiliter legabatur et adimebatur vel transferebatur.
poenae autem nomine legari videtur quod coercendi heredis causa
relinquitur, quo magis is aliquid faciat aut non faciat: veluti
si quis ita scripserit: HERES MEUS SI FILIAM SUAM IN
MATRIMONIUM TITIO COLLOCAVERIT (vel ex diverso SI NON COLLOCAVERIT),
DATO DECEM AUREOS SEIO, aut si ita scripserit: HERES MEUS SI
SERVUM STICHUM ALIENAVERIT (vel ex diverso SI NON ALIENAVERIT), TITIO
DECEM AUREOS DATO. et in tantum haec regula observabatur, ut
perquam pluribus principalibus constitutionibus significetur nec
principem quidem agnoscere quod ei poenae nomine legatum sit.
nec ex militis quidem testamento talia legata valebant, quamvis alias
militum voluntates in ordinandis testamentis valde observantur.
quin etiam nec libertatem poenae nomine dari posse placebat. eo
amplius nec heredem poenae nomine adici posse Sabinus existimabat,
veluti si quis ita dicat: TITIUS HERES ESTO: SI TITIUS
FILIAM SUAM SEIO IN MATRIMONIUM COLLOCAVERIT, SEIUS QUOQUE HERES
ESTO: nihil enim intererat, qua ratione Titius coerceatur,
utrum legati datione an coheredis adiectione. at huiusmodi
scrupulositas nobis non placuit, et generaliter ea quae relinquuntur,
licet poenae nomine fuerint relicta vel adempta vel in alios
translata, nihil distare a ceteris legatis constituimus vel in dando
vel in adimendo vel in transferendo: exceptis his videlicet
quae impossibilia sunt vel legibus interdicta aut alias probrosa:
huiusmodi enim testatorum dispositiones valere, secta temporum meorum
non patitur.
DE ADEMPTIONE LEGATORUM.
Ademptio legatorum, sive eodem testamento adimantur sive codicillis, firma est, sive contrariis verbis fiat ademptio, veluti si quod ita quis legaverit DO LEGO ita adimatur NON DO NON LEGO, sive non contrariis, id est aliis quibuscumque verbis. Transferri quoque legatum ab alio ad alium potest, veluti si quis ita dixerit: HOMINEM STICHUM, QUEM TITIO LEGAVI, SEIO DO LEGO, sive in eodem testamento sive in codicillis hoc fecerit: quo casu simul Titio adimi videtur et Seio dari.
DE LEGE FALCIDIA.
Superest ut de lego Falcidia dispiciamus, qua modus novissime legatis
impositus est. cum enim olim lege duodecim tabularum libera
erat legandi potestas, ut liceret vel totum patrimonium legatis
erogare (quippe ea lege ita cautum esset: "uti legassit suae
rei, ita ius esto"): visum est hanc legandi licentiam
coartare, idque ipsorum testatorum gratia provisum est, ob id quod
plerumque intestati moriebantur, recusantibus scriptis heredibus pro
nullo aut minimo lucro hereditates adire. et cum super hoc tam
lex Furia quam lex Voconia latae sunt, quarum neutra sufficiens ad
rei consummationem videbatur: novissime lata est lex Falcidia,
qua cavetur, ne plus legare liceat quam dodrantem totorum bonorum, id
est ut, sive unus heres institutus esset sive plures, apud eum eosve
pars quarta remaneret.
Et cum quaesitum
esset, duobus heredibus institutis, veluti Titio et Seio, si Titii
pars aut tota exhausta sit legatis quae nominatim ab eo data sunt,
aut supra modum onerata, a Seio vero aut nulla relicta sint legata,
aut quae partem eius dumtaxat in partem dimidiam minuunt, an, quia is
quartam partem totius hereditatis aut amplius habet, Titio nihil ex
legatis quae ab eo relicta sunt retinere liceret: placuit, ut
quartam partem suae partis salvam habeat, posse retinere:
etenim in singulis heredibus ratio legis Falcidiae ponenda est.
Quantitas autem patrimonii, ad quam ratio legis Falcidiae redigitur,
mortis tempore spectatur. itaque si verbi gratia is qui centum
aureorum patrimonium habebat centum aureos legaveri, nihil legatariis
prodest, si ante aditam hereditatem, per servos hereditarios aut ex
partu ancillarum hereditariarum aut ex fetu pecorum, tantum
accesserit hereditati ut, centum aureis legatorum nomine erogatis,
heres quartam partem hereditatis habiturus sit, sed necesse est ut
nihilo minus quarta pars legatis detrahatur. ex diverso si
septuaginta quinque legaverit et ante aditam hereditatem in tantum
decreverint bona, incendiis forte aut naufragiis aut morte servorum,
ut non amplius quam septuaginta quinque aureorum substantia vel etiam
minus relinquatur, solida legata debentur. nec ea res damnosa
est heredi, cui liberum est non adire hereditatem: quae res
efficit ut necesse sit legatariis, ne destituto testamento nihil
consequantur, cum herede in portione pacisci. Cum autem ratio
legis Falcidiae ponitur, ante deducitur aes alienum, item funeris
impensa et pretia servorum manumissorum, tunc deinde in reliquo ita
ratio habetur, ut ex eo quarta pars apud heredes remaneat, tres vero
partes inter legatarios distribuantur, pro rata scilicet portione
eius quod cuique eorum legatum fuerit. itaque si fingamus,
quadringentos aureos legatos esse, et patrimonii quantitatem, ex qua
legata erogari oportet, quadringentorum esse, quarta pars singulis
legatariis detrahi debet. quodsi trecentos quinquaginta legatos
fingamus, octava debet detrahi. quodsi quingentos legaverit,
initio quinta, deinde quarta detrahi debet: ante enim
detrahendum est quod extra bonorum quantitatem est, deinde quod ex
bonis apud heredem remanere oportet.
DE FIDEICOMMISSARIIS HEREDITATIBUS.
Nunc transeamus ad fideicommissa. et prius de hereditatibus
fideicommissariis videamus.
Sciendum
itaque est, omnia fideicommissa primis temporibus infirma esse quia
nemo invitus cogebatur praestare id de quo rogatus erat: quibus
enim non poterant hereditates vel legata relinquere, si relinquebant,
fidei committebant eorum qui capere ex testamento poterant: et
ideo fideicommissa appellata sunt, quia nullo vinculo iuris, sed
tantum pudore eorum qui rogabantur, continebantur. postea
primus divus Augustus semel iterumque gratia personarum motus, vel
quia per ipsius salutem rogatus quis diceretur, aut ob insignem
quorundam perfidiam iussit consulibus auctoritatem suam interponere.
quod, quia iustum videbatur et populare erat, paulatim conversum est
in adsiduam iurisdictionem: tantusque favor eorum factus est,
ut paulatim etiam praetor proprius crearetur, qui fideicommissis ius
diceret, quem fideicommissarium appellabant.
Inprimis igitur sciendum est, opus esse ut aliquis recto iure
testamento heres instituatur, eiusque fidei committatur ut eam
hereditatem alii restituat: alioquin inutile est testamentum in
quo nemo heres instituitur. cum igitur aliquis scripserit:
LUCIUS TITIUS HERES ESTO, poterit adicere: ROGO TE, LUCI TITI,
UT, CUM PRIMUM POSSIS HEREDITATEM MEAM ADIRE, EAM GAIO SEIO REDDAS,
RESTITUAS. potest autem quisque et de parte restituenda heredem
rogare: et liberum est vel pure vel sub condicione relinquere
fideicommissum vel ex die certo.
Restituta autem hereditate is quidem qui restituit nihilo minus heres
permanet: is vero qui recipit hereditatem aliquando heredis
aliquando legatarii loco habebatur. Et in Neronis quidem
temporibus Trebellio Maximo et Annaeo Seneca consulibus
senatusconsultum factum est. quo cautum est ut, si cui
hereditas ex fideicommissi causa restituta sit, omnes actiones quae
iure civili heredi et in heredem competerent, ei et in eum darentur
cui ex fideicommisso restituta esset hereditas. post quod
senatusconsultum praetor utilos actiones ei et in eum qui recepit
hereditatem, quasi heredi et in heredem dare coepit.
Sed quia heredes scripti, cum aut totam hereditatem aut paene totam
plerumque restituere rogabantur, adire hereditatem ob nullum vel
minimum lucrum recusaban, atque ob id extinguebantur fideicommissa;
postea Vespasiani Augusti temporibus Pegaso et Pusione consulibus
senatus censuit, ut ei qui rogatus esset hereditatem restituere
perinde liceret quartam partem retinere, atque lege Falcidia ex
legatis retinere conceditur. ex singulis quoque rebus quae per
fideicommissum relinquuntur eadem retentio permissa est. post
quod senatusconsultum ipse heres onera hereditaria sustinebat:
ille autem qui ex fideicommisso recepit partem hereditatis legatarii
partiarii loco erat, id est, eius legatarii cui pars bonorum
legabatur. quae species legati partitio vocabatur, quia cum
herede legatarius partiebatur hereditatem. unde quae solebant
stipulationes inter heredem et partiarium legatarium interponi,
eaedem interponebantur inter eum qui ex fideicommisso recepit
hereditatem et heredem, id est ut et lucrum et damnum hereditarium
pro rata parte inter eos commune sit. Ergo si quidem non plus
quam dodrantem hereditatis scriptus heres rogatus sit restituere,
tunc ex Trebelliano senatusconsulto restituebatur hereditas et in
utrumque actiones hereditariae pro rata parte dabantur: in
heredem quidem iure civili, in eum vero qui recipiebat hereditatem,
ex senatusconsulto Trebelliano tamquam in heredem. at si plus
quam dodrantem vel etiam totam hereditatem restituere rogatus sit,
locus erat Pegasiano senatusconsulto, et heres qui semel adierit
hereditatem si modo sua voluntate adierit, sive retinuerit quartam
partem sive noluerit retinere, ipse universa onera hereditaria
sustinebat. sed quarta quidem retenta, quasi partis et pro
parte stipulationes interponebantur tamquam inter partiarium
legatarium et heredem: si vero totam hereditatem restituerit,
emptae et venditae hereditatis stipulationes interponebantur.
sed si recuset scriptus heres adire hereditatem ob id quod dicat eam
sibi suspectam esse quasi damnosam, cavetur Pegasiano senatusconsulto
ut, desiderante eo cui restituere rogatus est, iussu praetoris adeat
et restituat hereditatem, perindeque ei et in eum qui recipit
hereditatem actiones dentur, acsi iuris est ex Trebelliano
senatusconsulto: quo casu nullis stipulationibus opus est, quia
simul et huic qui restituit securitas datur, et actiones hereditariae
ei et in eum transferuntur qui recipit hereditatem, utroque
senatusconsulto in hac specie concurrente.
Sed quia stipulationes ex senatusconsulto Pegasiano descendentes et
ipsi antiquitati displicuerunt et quibusdam casibus captiosas eas
homo excelsi ingenii Papinianus appellat et nobis in legibus magis
simplicitas quam difficultas placet, ideo omnibus nobis suggestis tam
similitudinibus quam differentiis utriusque senatusconsulti, placuit
exploso senatusconsulto Pegasiano, quod postea supervenit, omnem
auctoritatem Trebelliano senatusconsulto praestare, ut ex eo
fideicommissariae hereditates restituantur, sive habeat heres ex
voluntate testatoris quartam sive plus sive minus sive penitus nihil,
ut tunc, quando vel nihil vel minus quarta apud eum remaneat, liceat
ei vel quartam vel quod deest, ex nostra auctoritate retinere vel
repetere solutum, quasi ex Trebelliano senatusconsulto pro rata
portione actionibus tam in heredem quam in fideicommissarium
competentibus, si vero totam hereditatem sponte restituerit, omnes
hereditariae actiones fideicommissario et adversus eum competunt; sed
etiam id quod praecipuum Pegasiani senatusconsulti fuerat, ut, quando
recusabat heres scriptus sibi datam hereditatem adire, necessitas ei
imponeretur totam hereditatem volenti fideicommissario restituere, et
omnes ad eum et contra eum transirent actiones, et hoc transposuimus
ad senatusconsultum Trebellianum, ut ex hoc solo et necessitas heredi
imponatur, si ipso nolente adire fideicommissarius desiderat restitui
sibi hereditatem, nullo nec damno nec commodo apud heredem manente.
Nihil autem interest, utrum aliquis ex asse heres institutus aut
totam hereditatem aut pro parte restituere regatur, an ex parte heres
institutus aut totam partem aut partis partem restituere rogatur:
nam et hoc casu eadem observari praecepimus, quae in totius
hereditatis restitutione diximus. Si quis una aliqua re deducta
sive praecepta quae quartam continet, veluti fundo vel alia re,
rogatus sit restituere hereditatem, simili modo ex Trebelliano
senatusconsulto restitutio fiat, perinde ac si quarta parte retenta
rogatus esset reliquam hereditatem restituere. sed illud
interest, quod altero casu, id est cum deducta sive praecepta
aliqua re restituitur hereditas, in solidum ex eo senatusconsulto
actiones transferuntur, et res quae remanet apud heredem sine ullo
onere hereditario apud eum manet, quasi ex legato ei adquisita,
altero vero casu, id est cum, quarta parte retenta, rogatus est heres
restituere hereditatem et restituit, scindantur actiones et pro
dodrante quidem transferantur ad fideicommissarium, pro quadrante
remaneant apud heredem. quin etiam licet in una re, qua deducta
aut praecepta restituere aliquis hereditatem rogatus est, maxima pars
hereditatis contineatur, aeque in solidum transferuntur actiones et
secum deliberare debet is cui restituitur hereditas an expediat sibi
restitui. eadem scilicet interveniunt et si duabus pluribusve
rebus deductis praeceptisve restituere hereditatem rogatus sit.
sed et si certa summa deducta praeceptave, quae quartam vel etiam
maximam partem hereditatis continet, rogatus sit aliquis hereditatem
restituere, idem iuris est. quae diximus de eo qui ex asse
heres institutus est, eadem transferimus et ad eum qui ex parte heres
scriptus est.
Praeterea intestatus
quoque moriturus potest rogare eum ad quem bona sua vel legitimo iure
vel honorario pertinere intellegit, ut hereditatem suam totam
partemve eius aut rem aliquam, veluti fundum, hominem, pecuniam,
alicui restituat: cum alioquin legata nisi ex testamento non
valeant. Eum quoque cui aliquid restituitur potest rogare ut id
rursus alii totum aut partem vel etiam aliud aliquid restituat.
Et quia prima fideicommissorum cunabula a fide heredum pendent et tam
nomen quam substantiam acceperunt, et ideo divus Augustus ad
necessitatem iuris ea detraxit: nuper et nos, eundem principem
superare contendentes, ex facto quod Tribonianus vir excelsus
quaestor sacri palatii suggessit, constitutionem fecimus, per quam
disposuimus: si testator fidei heredis sui commisit, ut vel
hereditatem vel speciale fideicommissum restituat et neque ex
scriptura neque ex quinque testium numero, qui in fideicommissis
legitimus esse noscitur, res possit manifestari, sed vel pauciores
quam quinque vel nemo penitus testis intervenerit, tunc sive pater
heredis sive alius quicumque sit, qui fidem elegit heredis et ab eo
aliquid restitui voluerit, si heres perfidia tentus adimplere fidem
recusat, negando rem ita esse subsecutam, si fideicommissarius
iusiurandum ei detulerit, cum prius ipse de calumnia iuraverit,
necesse eum habere vel iusiurandum subire, quod nihil tale a
testatore audivit, vel recusantem ad fideicommissi vel universitatis
vel specialis solutionem coartari, ne depereat ultima voluntas
testatoris fidei heredis commissa. eadem observari censuimus et
si a legatario vel fideicommissario aliquid similiter relictum sit.
quodsi is a quo relictum dicitur confiteatur quidem aliquid a se
relictum esse, sed ad legis subtilitatem decurrat, omnimodo cogendus
est solvere.
DE SINGULIS REBUS PER FIDEICOMMISSUM RELICTIS.
Potest autem quis etiam singulas res per fideicommissum relinquere,
veluti fundum, hominem, vestem, argentum, pecuniam numeratam, et vel
ipsum heredem rogare ut alicui restituat, vel legatarium quamvis a
legatario legari non possit. Potest autem non solum proprias
testator res per fideicommissum relinquere, sed et heredis aut
legatarii aut fideicommissarii aut cuiuslibet alterius. itaque
et legatarius et fideicommissarius non solum de ea re rogari potest,
ut eam alicui restituat, quae ei relicta sit, sed etiam de alia, sive
ipsius sive aliena sit. hoc solum observandum est, ne plus
quisquam rogetur alicui restituere quam ipse ex testamento ceperit;
nam quod amplius est inutiliter relinquitur. cum autem aliena
res per fideicommissum relinquitur, necesse est ei qui rogatus est
aut ipsam redimere et praestare aut aestimationem eius solvere.
Libertas quoque servo per fideicommissum dari potest, ut heres eum
rogetur manumittere vel legatarius vel fideicommissarius. nec
interest, utrum de suo proprio servo testator roget, an de eo qui
ipsius heredis aut legatarii vel etiam extranei sit. itaque
alienus servus redimi et manumitti debet: quodsi dominus eum
non vendat, si modo nihil ex iudicio eius qui reliquit libertatem
percepit, non statim extinguitur fideicommissaria libertas, sed
differtur, quia possit tempore procedente, ubicumque occasio
redimendi servi fuerit, praestari libertas. qui autem ex causa
fideicommissi manumittitur, non testatoris fit libertus, etiamsi
testatoris servus sit, sed eius qui manumittit: at is qui directo
testamento liber esse iubetur, ipsius testatoris fit libertus, qui
etiam orcinus appellatur. nec alius ullus directo ex testamento
libertatem habere potest quam qui utroque tempore testatoris fuerit,
et quo faceret testamentum et quo moreretur. directo autem
libertas tunc dari videtur, cum non ab alio servum manumitti rogat,
sed velut ex suo testamento libertatem ei competere vult.
Verba autem fideicommissorum haec maxime in usu habentur; PETO, ROGO,
VOLO, MANDO, FIDEI TUAE COMMITTO. quae perinde singula firma
sunt atque si omnia in unum congesta essent.
DE CODICILLIS.
Ante Augusti tempora constat ius codicillorum non fuisse, sed primus
Lucius Lentulus, ex cuius persona etiam fideicommissa coeperunt,
codicillos introduxit. nam cum decederet in Africa scripsit
codicillos testamento confirmatos, quibus ab Augusto petiit per
fideicommissum ut faceret aliquid: et cum divus Augustus
voluntatem eius implesset, cuius deinceps reliqui auctoritatem
secuti, fideicommissa praestabant, et filia Lentuli legata quae iure
non debebat solvit, dicitur Augustus convocasse prudentes, inter quos
Trebatium quoque, cuius tunc auctoritas maxima erat, et quaesisse, an
possit hoc recipi nec absonans a iuris ratione codicillorum usus
esset: et Trebatium suasisse Augusto, quod diceret, utilissimum
et necessarium hoc civibus esse propter magnas et longas
peregrinationes, quae apud veteres fuissent, ubi, si quis testamentum
facere non posset, tamen codicillos posset. post quae tempora
cum et Labeo codicillos fecisset, iam nemini dubium erat quin
codicilli iure optimo admitterentur.
Non
tantum autem testamento facto potest quis codicillos facere, sed et
intestatus quis decedens fideicommittere codicillis potest. sed
cum ante testamentum factum codicilli facti erant, Papinianus ait,
non aliter vires habere quam si speciali postea voluntate
confirmentur. sed divi Severus et Antoninus rescripserunt, ex
his codicillis qui testamentum praecedunt posse fideicommissum peti,
si appareat eum qui postea testamentum fecerat a voluntate quam
codicillis expresserat non recessisse. Codicillis autem
hereditas neque dari neque adimi potest, ne confundatur ius
testamentorum et codicillorum, et ideo nec exheredatio scribi.
directo autem hereditas codicillis neque dari neque adimi potest:
nam per fideicommissum hereditas codicillis iure relinquitur.
nec condicionem heredi instituto codicillis adicere neque substituere
directo potest. Codicillos autem etiam plures quis facere
potest: et nullam sollemnitatem ordinationis desiderant.
IMPERATORIS IVSTINIANI INSTITVTIONVM LIBER TERTIVS
LIBER TERTIUS: TITULORUM CONSPECTUS.
De hereditatibus quae ab intestato deferuntur |
De duobus reis stipulandi et promittendi |
||
De legitima adgnatorum successione |
De stipulatione servorum |
||
De senatusconsulto Tertulliano |
De divisione stipulationum |
||
De senatusconsulto Orphitiano |
De inutilibus stipulationibus |
||
De successione cognatorum |
De fideiussoribus |
||
De gradibus cognationis |
De litterarum obligatione |
||
De successione libertorum |
De consensu obligatione |
||
De adsignatione libertorum |
De emptione et venditione |
||
De bonorum possessionibus |
De locatione et conductione |
||
De adquisitione per adrogationem |
De societate |
||
De eo cui libertatis causa bona addicuntur |
De mandato |
||
De successionibus sublatis, quae fiebant per bonorum venditionem et ex senatusconsulto Claudiano |
De obligationibus quasi ex contractu |
||
De obligationibus |
Per quas personas nobis obligatio adquiritur |
||
Quibus modis re contrahitur obligatio |
Quibus modis obligatio tollitur |
||
De verborum obligatione |
|
LIB. III, TIT. I.
DE HEREDITATIBUS QUAE AB INTESTATO DEFERUNTUR.
Intestatus decedit qui aut omnino testamentum non fecit, aut non iure
fecit, aut id quod fecerat ruptum irritumve factum est, aut nemo ex
eo heres extitit.
Intestatorum autem
hereditates ex lege duodecim tabularum primum ad suos heredes
pertinent. Sui autem heredes existimantur, ut et supra diximus,
qui in potestate morientis fuerunt: veluti filius filia, nepos
neptisve ex filio, pronepos proneptisve ex nepote filio nato
prognatus prognatave. nec interest, utrum naturales sunt liberi
an adoptivi. Quibus connumerari necesse est etiam eos qui ex
legitimis quidem matrimoniis non sunt progeniti, curiis tamen
civitatum dati, secundum divalium constitutionum quae super his
positae sunt tenorem, suoram iura nanciscuntur: nec non eos
quos nostrae amplexae sunt constitutiones, per quas iussimus, si quis
mulierem in suo contubernio copulaverit non ab initio affectione
maritali, eam tamen cum qua poterat habere coniugium, et ex ea
liberos sustulerit, postea vero affectione procedente etiam nuptialia
instrumenta cum ea fecerit filiosque vel filias habuerit: non
solum eos liberos qui post dotem editi sunt iustos et in potestate
esse patribus, sed etiam anteriores, qui et his qui postea nati sunt
occasionem legitimi nominis praestiterunt: quod optinere
censuimus, etiamsi non progeniti fuerint post dotale instrumentum
confectum liberi, vel etiam nati ab hac luce subtracti fuerint.
Ita demum tamen nepos neptisve et pronepos proneptisve suorum heredum
numero sunt, si praecedens persona desierit in potestate parentis
esse, sive morte id acciderit sive alia ratione, veluti
emancipatione: nam si per id tempus quo quis moreretur filius
in potestate eius sit, nepos ex eo suus heres esse non potest. idque
et in ceteris deinceps liberorum personis dictum intellegimus.
postumi quoque, qui, si vivo parente nati essent in potestate futuri
forent, sui heredes sunt. Sui autem etiam ignorantes fiunt
heredes et, licet furiosi sint, heredes possunt existere: quia
quibus ex causis ignorantibus adquiritur nobis, ex his causis et
furiosis adquiri potest. et statim morte parentis quasi
continuatur dominium: et ideo nec tutoris auctoritate opus est
in pupillis, cum etiam ignorantibus adquiritur suis heredibus
hereditas: nec curatoris consensu adquiritur furioso, sed ipso
iure.
Interdum autem, licet in potestate
mortis tempore suus heres non fuit, tamen suus heres parenti
efficitur, veluti si ab hostibus quis reversus fuerit post mortem
patris sui: ius enim postliminii hoc facit. Per
contrarium evenit, ut, licet quis in familia defuncti sit mortis
tempore, tamen suus heres non fiat, veluti si post mortem suam pater
iudicatus fuerit reus perduellionis, ac per hoc memoria eius damnata
fuerit: suum enim heredem habere non potest, cum fiscus ei
succedit. sed potest dici, ipso iure esse suum heredem.
sed desinere.
Cum filius filiave et ex
altero filio nepos neptisve extant, pariter ad hereditatem vocantur,
nec qui gradu proximior est ulteriorem excludit: aequum enim
esse videtur, nepotes neptesque in patris sui locum succedere.
pari ratione et si nepos neptisque sit ex filio et ex nepote pronepos
proneptisve, simul vocantur. et quia placuit, nepotes
neptesque, item pronepotes proneptesque in parentis sui locum
succedere, conveniens esse visum est, non in capita, sed in stirpes
hereditatem dividi, ut filius partem dimidiam hereditatis habeat et
ex altero filio duo pluresve nepotes alteram dimidiam. item si
ex duobus filiis nepotes extant et ex altero unus forte aut duo, ex
altero tres aut quattuor, ad unum aut duos dimidia pars pertinet, ad
tres vel ad quattuor altera dimidia.
Cum
autem quaeritur, an quis suus heres existere potest: eo tempore
quaerendum est quo certum est aliquem sine testamento decessisse:
quod accidit et destituto testamento. hac ratione si filius
exheredatus fuerit et extraneus heres institutus est, filio mortuo
postea certum fuerit heredem institutum ex testamento non fieri
heredem, aut quia noluit esse heres aut quia non potuit, nepos avo
suus heres existet, quia quo tempore certum est intestatum decessisse
patremfamilias, solus invenitur nepos. et hoc certum est.
Et licet post mortem avi natus sit, tamen avo vivo conceptus, mortuo
patre eius posteaque deserto avi testamento, suus heres efficitur.
plane si et conceptus et natus fuerit post mortem avi, mortuo patre
suo desertoque postea avi testamento, suus heres avo non existit,
quia nullo iure cognationis patrem sui patris tetigit. sic nec
ille est inter liberos avo quem fillus emancipatus adoptaverat.
hi autem cum non sunt quantum ad hereditatem liberi, neque bonorum
possessionem petere possunt quasi proximi cognati. haec de suis
heredibus.
Emancipati autem liberi iure
civili nihil iuris habent: neque enim sui heredes sunt, quia in
potestate esse desierunt parentis, neque alio ullo iure per legem
duodecim tabularum vocantur. sed praetor naturali aequitate
motus dat eis bonorum possessionem unde liberi, perinde ac si in
potestate parentis mortis tempore fuissent, sive soli sint sive cum
suis heredibus concurrant. itaque duobus liberis extantibus,
emancipato et qui mortis tempore in potestate fuerit, sane quidem is
qui in potestate fuerit solus iure civili heres est, id est solus
suus heres est: sed cum emancipatus beneficio praetoris in
partem admittitur, evenit ut suus heres pro parte heres fiat.
At hi qui emancipati a parente in adoptionem se dederunt non
admittuntur ad bona naturalis patris quasi liberi, si modo cum is
moreretur in adoptiva familia sint. nam vivo eo emancipati ab
adoptivo patre perinde admittuntur ad bona naturalis patris, ac si
emancipati ab ipso essent nec umquam in adoptiva familia fuissent:
et convenienter, quod ad adoptivum patrem pertinet, extraneorum loco
esse incipiunt. post mortem vero naturalis patris emancipati ab
adoptivo et quantum ad hunc aeque extraneorum loco fiunt, et quantum
ad naturalis parentis bona pertinet, nihilo magis liberorum gradum
nanciscuntur: quod ideo sic placuit, quia iniquum erat esse in
potestate patris adoptivi, ad quos bona naturalis patris pertinerent,
utrum ad liberos eius an ad adgnatos.
Minus ergo iuris habent adoptivi filii quam naturales. namque
naturales emancipati beneficio praetoris gradum liberorum retinent,
licet iure civili perdunt: adoptivi vero emancipati et iure
civili perdunt gradum liberorum et a praetore non adiuvantur.
et recte: naturalia enim iura civilis ratio peremere non
potest, nec quia desinunt sui heredes esse, desinere possunt filii
filiaeve aut nepotes neptesve esse: adoptivi vero emancipati
extraneorum loco incipiunt esse, quia ius nomenque filii filiaeve,
quod per adoptionem consecuti sunt, alia civili ratione, id est
emancipatione, perdunt. Eadem haec observantur et in ea bonorum
possessione quam contra tabulas testamenti parentis liberis
praeteritis. id est neque heredibus institutis, neque ut
oportet exheredatis, praetor pollicetur. nam eos quidem qui in
potestate parentis mortis tempore fuerunt et emancipatos vocat
praetor ad eam bonorum possessionem: eos vero qui in adoptiva
familia fuerunt per hoc tempus quo naturalis parens moreretur,
repellit. item adoptivos liberos emancipatos ab adoptivo patre,
sicut ab intestato ita longe minus contra tabulas testamenti, ad bona
eius admittit, quia desinunt in liberorum numero esse.
Admonendi tamen sumus, eos qui in adoptiva familia sunt, quive post
mortem naturalis parentis ab adoptivo patre emancipati fuerint,
intestato parente naturali mortuo, licet ea parte edicti qua liberi
ad bonorum possessionem vocantur non admittantur, alia tamen parte
vocari, id est qua cognati defuncti vocantur. ex qua parte ita
admittuntur si neque sui heredes liberi neque emancipati obstent
neque adgnatus quidem ullus interveniat: ante enim praetor
liberos vocat tam suos heredes quam emancipatos, deinde legitimos
heredes, deinde proximos cognatos.
Sed
ea omnia antiquitati quidem placuerunt: aliquam autem
emendationem a nostra constitutione acceperunt, quam super his
personis posuimus quae a patribus suis naturalibus in adoptionem
aliis dantur. invenimus etenim nonnullos casus, in quibus filii
et naturalium parentum successionem propter adoptionem amittebant et,
adoptione facile per emancipationem soluta, ad neatrius patris
successionem vocabantur. hoc solito more corrigentes,
constitutionem scripsimus per quam definivimus, quando parens
naturalis filium suum adoptandum alii dederit, integra omnia iura ita
servari atque si in patris naturalis potestate permansisset nec
penitus adoptio fuerit subsecuta: nisi in hoc tantummodo casu,
ut possit ab intestato ad patris adoptivi venire successionem.
testamento autem ab eo facto neque iure civili neque praetorio
aliquid ex hereditate eius persequi potest neque contra tabulas
bonorum possessione agnita neque inofficiosi querela instituta, cum
nec necessitas patri adoptivo imponitur vel heredem eum instituere
vel exheredatum facere, utpote nullo naturali vinculo copulatum:
neque si ex Sabiniano senatusconsulto ex tribus maribus fuerit
adoptatus, nam et in huiusmodi casu neque quarta ei servatur nec ulla
actio ad eius persecutionem ei competit. nostra autem
constitutione exceptus est is quem parens naturalis adoptandum
susceperit: utroque enim iure tam naturali quam legitimo in
hanc personam concurrente, pristina iura tali adoptioni servavimus,
quemadmodum si paterfamilias sese dederit adrogandum. quae
specialiter et singillatim ex praefatae constitutionis tenore possunt
colligi.
Item vetustas, ex masculis
progenitos plus diligens, solos nepotes vel neptes qui ex virili sexu
descendunt ad suorum vocabat successionem, et iuri adgnatorum eos
anteponebat: nepotes autem qui ex filiabus nati sunt et
pronepotes ex neptibus cognatorum loco numerans, post adgnatorum
lineam eos vocabat, tam in avi vel proavi materni quam in aviae vel
proaviae sive paternae sive maternae successionem. divi autem
principes non passi sunt talem contra naturam iniuriam sine
competenti emendatione relinquere: sed cum nepotis et
pronepotis nomen commune est utrisque qui tam ex masculis quam ex
feminis descendunt, ideo eundem gradum et ordinem successionis eis
donaverunt: sed ut aliquid amplius sit eis qui non solum
naturae sed etiam veteris iuris suffragio muniuntur, portionem
nepotum et neptium vel deinceps, de quibus supra diximus, paulo
minuendam esse existimaverunt, ut minus tertiam partem acciperent
quam mater eorum vel avia fuerat acceptura, vel pater eorum vel avus
paternus sive maternus, quando femina mortua sit cuius de hereditate
agitur, hisque, licet soli sint, adeuntibus adgnatos minime
vocabant. et quemadmodum lex duodecim tabularum filio mortuo
nepotes vel neptes vel pronepotes et proneptes in locum patris sui ad
successionem avi vocat: ita et principalis dispositio in locum
matris suae vel aviae eos cum iam designata partis tertiae
deminutione vocat. Sed nos, cum adhuc dubitatio manebat inter
adgnatos et memoratos nepotes, partem quartam defuncti substantiae
adgnatis sibi vindicantibus ex cuiusdam constitutionis auctoritate,
memoratam quidem constitutionem a nostro codice segregavimus neque
inseri eam ex Theodosiano codice in eo concessimus. nostra
autem constitutione promulgata toti iuri eius derogatum est et
sanximus, talibus nepotibus ex filia vel pronepotibus ex nepte et
deinceps superstitibus, adgnatos nullam partem mortui successionis
sibi vindicare, ne hi qui ex transversa linea veniunt potiores his
habeantur qui recto iure descendunt: quam constitutionem
nostram obtinere secundum sui vigorem et tempora et nunc sancimus.
ita tamen quemadmodum inter filios et nepotes ex filio antiquitas
statuit non in capita sed in stirpes dividi hereditatem, similiter
nos inter filios et nepotes ex filia distributionem fieri iubemus,
vel inter omnes nepotes et neptes et alias deinceps personas, ut
utraque progenies matris suae vel patris, aviae vel avi portionem
sine ulla deminutione consequantur, et, si forte unus vel duo ex una
parte, ex altera tres aut quattuor extent, unus aut duo dimidiam,
alteri tres aut quattuor alteram dimidiam hereditatis habeant.
DE LEGITIMA ADGNATORUM SUCCESSIONE.
Si nemo suus heres, vel eorum quos inter suos heredes praetor vel
constitutiones vocant, extat aut successionem quoquo modo
amplectatur: tunc ex lege duodecim tabularum ad adgnatum
proximum hereditas pertinet.
Sunt autem
adgnati, ut primo quoque libro tradidimus, cognati per virilis sexus
personas cognatione iuncti, quasi a patre cognati. itaque eodem
patre nati fratres adgnati sibi sunt, qui et consanguinei vocantur,
nec requiritur an etiam eandem matrem habuerint. item patruus
fratris filio et invicem is illi adgnatus est. eodem numero
sunt fratres patrueles, id est qui ex duobus fratribus procreati
sunt, qui etiam consobrini vocantur. qua ratione etiam ad
plures gradus adgnationis pervenire poterimus. hi quoque, qui
post mortem patris nascuntur, nanciscuntur consanguinitatis iura.
non tamen omnibus simul adgnatis dat lex hereditatem, sed his qui
tunc proximo gradu sunt cum certum esse coeperit aliquem intestatum
decessisse. Per adoptionem quoque adgnationis ius consistit,
veluti inter filios naturales et eos quos pater eorum adoptavit (nec
dubium est, quin proprie consanguinei appellentur): item si
quis ex ceteris adgnatis tuis, veluti frater aut patruus aut denique
is qui longiore gradu est, aliquem adoptaverit, adgnatio inter vos
esse non dubitatur.
Ceterum inter
masculos quidem adgnationis iure hereditas etiam longissimo gradu
ultro citroque capitur. quod ad feminas vero ita placebat ut
ipsae consanguinitatis iure tantum capiant hereditatem si sorores
sint, ulterius non capiant: masculi vero ad earum hereditates,
etiam si longissimo gradu sint, admittantur. qua de causa
fratris tui aut patrui tui filiae vel amitae tuae hereditas ad te
pertinebat, tua vero ad illas non pertinebat. quod ideo ita
constitutum erat, quia commodius videbatur, ita iura constitui ut
plerumque hereditates ad masculos confluerent. sed quia sane
iniquum erat in universum eas quasi extraneas repelli, praetor eas ad
bonorum possessionem admittebat ea parte qua proximitatis nomine
bonorum possessionem pollicetur: ex qua parte ita scilicet
admittuntur, si neque adgnatus ullus nec proximior cognatus
interveniat. Et haec quidem lex duodecim tabularum nullo modo
introduxit, ased simplicitatem legibus amicam amplexa, simili modo
omnes adgnatos sive masculos sive feminas cuiuscumque gradus ad
similitudinem suorum invicem ad successionem vocabat: media
autem iurisprudentia quae erat lege quidem duodecim tabularum iunior
imperiali autem dispositione anterior, subtilitate quadam excogitata,
praefatam differentiam inducebat et penitus eas a successione
adgnatorum repellebat, omni alia successione incognita, donec
praetores, paulatim asperitatem iuris civilis corrigentes, sive quod
deest adimplentes, humano proposito alium ordinem suis edictis
addiderant et, cognationis linea proximitatis nomine introducta, per
bonorum possessionem eas adiuvabant et pollicebantur his bonorum
possessionem quae unde cognati appellatur. Nos vero legem
duodecim tabularum sequentes et eius vestigia in hac parte
conservantes, laudamus quidem praetores suae humanitatis, non tamen
eos inplenum causae mederi invenimus: quare etenim, uno
eodemque gradu naturali concurrente et adgnationis titulis tam in
masculis quam in feminis aequa lance constitutis, masculis quidem
dabatur ad successionem venire omnium adgnatorum, ex adgnatis autem
mulieribus nullis penitus nisi soli sorori ad adgnatorum successionem
patebat aditus? ideo in plenum omnia reducentes et ad ius
duodecim tabularum eandem dispositionem exaequantes, nostra
constitutione sanximus:
"omnes legitimas personas, id est per virilem sexum descendentes, sive masculini sive feminini generis sunt, simili modo ad iura successionis legitimae ab intestato vocari secundum gradus sui praerogativam, nec ideo excludendas quia consanguinitatis iura sicuti germanae non habent."
Hoc etiam addendum nostrae constitutioni existimavimus, ut transferatur unus tantommodo gradus
"a iure cognationis in legitimam successionem, ut non solum fratris filius et filia secundum quod iam definivimus, ad successionem patrui sui vocentur, sed etiam germanae consanguineae vel sororis uterinae filius et filia soli, et non deinceps personae, una cum his ad iura avunculi sui perveniant, et mortuo eo qui patruus quidem est fratris sui filiis, avunculus autem sororis suae suboli, simili modo ab utroque latere succedant tamquam si omnes ex masculis descendentes legitimo iure veniant, scilicet ubi frater et soror superstites non sunt (his etenim personis praecedentibus et successionem admittentibus ceteri gradus remanent penitus semoti)":
videlicet
hereditate non in stirpes, sed in capita dividenda.
Si plures sint gradus adgnatorum, aperte lex duodecim tabularum
proximum vocat: itaque si verbi gratia sit frater defuncti et
alterius fratris filius aut patruus, frater potior habetur. et
quamvis singulari numero usa lex proximum vocet, tamen dubium non est
quin et, si plures sint eiusdem gradus, omnes admittantur: nam
et proprie proximus ex pluribus gradibus intellegitur et tamen dubium
non est quin, licet unus sit gradus adgnatorum, pertineat ad eos
hereditas. Proximus autem, si quidem nullo testamento facto
quisque decesserit, per hoc tempus requiritur quo mortuus est is
cuius de hereditate quaeritur. quodsi facto testamento quisquam
decesserit, per hoc tempus requiritur quo certum esse coeperit,
nullum ex testamento heredem extaturum: tum enim proprie
quisque intellegitur intestatus decessisse. quod quidem
aliquando longo tempore declaratur: in quo spatio temporis
saepe accidit, ut proximiore mortuo, proximus esse incipiat qui
moriente testatore non erat proximus.
Placebat autem , in eo genere percipiendarum hereditatum successionem
non esse, id est quamvis proximus, qui, secundum ea quae diximus,
vocatur ad hereditatem, aut spreverit hereditatem aut, antequam
adeat, decesserit, nihilo magis legitimo iure sequentes admittuntur.
quod iterum praetores imperfecto iure corrigentes, non in totum sine
adminiculo relinquebant, sed ex cognatorum ordine eos vocabant,
utpote adgnationis iure eis recluso. sed nos nihil deesse
perfectissimo iuri cupientes, nostra constitutione sanximus quam de
iure patronatus, humanitate suggerente, protulimus, successionem in
adgnatorum hereditatibus non esse eis denegandam, cum satis absurdum
erat quod cognatis a praetore apertum est hoc adgnatis esse reclusum,
maxime cum in onere quidem tutelarum et primo gradu deficiente,
sequens succedit, et quod in onere obtinebat non erat in lucro
permissum.
Ad legitimam successionem
nihilo minus vocatur etiam parens qui contracta fiducia filium vel
filiam, nepotem vel neptem ac deinceps, emancipat. quod ex
nostra constitutione omnimodo inducitur, ut emancipationes liberorum
semper videantur contracta fiducia fieri, cum apud antiquos non
aliter hoc obtinebat nisi specialiter contracta fiducia parens
manumisisset.
DE SENATUSCONSULTO TERTULLIANO.
Lex duadecim tabularum ita stricto iure utebatur et praeponebat
masculorum progeniem, et eos qui per feminini sexus necessitudinem
sibi iunguntur adeo expellebat, ut ne quidem inter matrem et filium
filiamve ultro citroque hereditatis capiendae ius daret, nisi quod
praetores ex proximitate cognatorum eas personas ad successionem
bonorum possessione unde cognati accommodata vocabant.
Sed hae iuris angustiae postea emendatae sunt. et primus quidem
divus Claudius matri ad solatium liberorum amissorum legitimam eorum
detulit hereditatem. Postea autem senatusconsulto Tertulliano,
quod divi Hadriani temporibus factum est, plenissime de tristi
successione matri, non etiam aviae deferenda cautum est: ut
mater ingenua trium liberorum ius habens, libertina quattuor ad bona
filiorum filiarumve admittatur intestatorum mortuorum, licet in
potestate parentis est, ut scilicet, cum alieno iuri subiecta est,
iussu eius adeat cuius iuri subiecta est. Praeferuntur autem
matri liberi defuncti, qui sui sunt quive suorum loco, sive
primigradus sive ulterioris. sed et filiae suae mortuae filius
vel filia opponitur ex constitutionibus matri defunctae, id est aviae
suae. pater quoque utriusque, non etiam avus vel proavus, matri
anteponitur, scilicet cum inter eos solos de hereditate agitur.
frater autem consanguineus tam filii quam filiae excludebat matrem:
soror autem consanguinea pariter cum matre admittebatur: sed si
fuerat frater et soror consanguinei et mater liberis honorata, frater
quidem matrem excludebat, communis autem erat hereditas ex aequis
partibus fratri et sorori.
Sed nos
constitutione, quam in codice nostro nomine decorato posuimus, matri
subveniendum esse existimavimus, respicientes ad naturam et
puerperium et periculum et saepe mortem ex hoc casu matribus
illatam. ideoque impium esse credidimus, casum fortuitum in
eius admitti detrimentum: si enim ingenua ter vel libertina
quater non pepererit, immerito defraudabatur successione suorum
liberorum; quid enim peccavit, si non plures sed paucos pepererit?
et dedimus ius legitimum plenum matribus sive ingenuis sive
libertinis, etsi non ter enixae fuerint vel quater, sed eum tantum
vel eam qui quaeve morte intercepti sunt, ut et sic vocentur in
liberorum suoram legitimam successionem. Sed cum antea
constitutiones iura legitima perscrutantes partim matrem adiuvabant,
partim eam praegravabant et non in solidum eam vocabant, sed in
quibusdam casibus tertiam partem ei abstrahentes certis legitimis
dabant personis, in aliis autem contrariam faciebant: nobis
visum est, recta et simplici via matrem omnibus legitimis personis
anteponi et sine ulla deminutione filiorum suorum successionem
accipere, excepta fratris et sororis persona, sive consanguinei sint
sive sola cognationis iura habentes, ut quemadmodum eam toto alio
ordini legitimo praeposuimus, ita omnes fratres et sorores, sive
legitimi sint sive non, ad capiendas hereditates simul vocemus, ita
tamen ut, si quidem solae sorores cognatae vel adgnatae et mater
defuncti vel defunctae supersint, dimidiam quidem mater, alteram vero
dimidiam partem omnes sorores habeant, si vero matre superstite et
fratre vel fratribus solis vel etiam cum sororibus sive legitima sive
sola cognationis iura habentibus intestatus quis vel intestata
moriatur, in capita distribuatur eius hereditas. Sed
quemadmodum nos matribus prospeximus, ita eas oportet suae suboli
consulere: scituris eis quod, si tutores liberis non petierint
vel in locum remoti vel excusati intra annum petere neglexerint, ab
eorum impuberum morientium successione merito repellentur.
Licet autem volgo quaesitus sit filius filiave, potest ad bona eius
mater ex Tertulliano senatusconsulto admitti.
DE SENATUSCONSULTO ORPHITIANO.
Per contrarium autem ut liberi ad bona matrum intestatarum
admittantur, senatusconsulto Orphitiano effectum est, quod latum est
Orphito et Rufo consulibus, divi Marci temporibus. et data est
tam filio quam filiae legitima hereditas, etiamsi alieno iuri
subiecti sunt: et praeferuntur et consanguineis et adgnatis
defunctae matris. Sed cum ex hoc senatusconsulto nepotes ad
aviae successionem legitimo iure non vocabantur, postea hoc
constitutionibus principalibus emendatum est, ut ad similitudinem
filioram filiarumque et nepotes et neptes vocentur. Sciendum
autem est, huiusmodi successiones quae a Tertulliano et Orphitiano
deferuntur, capitis deminutione non peremi propter illam regulam qua
novae hereditates legitimae capitis deminutione non pereunt, sed
illae solae quae ex lege duodecim tabularum deferantur.
Novissime sciendum est, etiam illos liberos qui vulgo quaesiti sunt
ad matris hereditatem ex hoc senatusconsulto admitti.
Si ex pluribus legitimis heredibus quidam omiserint hereditatem, vel
morte vel alia causa impediti fuerint quominus adeant:
reliquis, qui adierint, adcrescit illorum portio et, licet ante
decesserint qui adierint, ad heredes tamen eorum pertinet.
DE SUCCESSIONE COGNATORUM.
Post suos heredes, eosque quos inter suos heredes praetor et constitutiones vocant, et post legitimos (quo numero sunt adgnati et hi quos in locum adgnatorum tam supra dicta senatusconsulta quam nostra erexit constitutio) proximos cognatos praetor vocat. Qua parte naturalis cognatio spectatur. nam adgnati capite deminuti quique ex his progeniti sunt, ex lege duodecim tabularum inter legitimos non habentur, sed a praetore tertio ordine vocantur, exceptis solis tantummodo fratre et sorore emancipatis, non etiam liberis eorum quos lex Anastasiana cum fratribus integri iuris constitutis vocat quidem ad legitimam fratris hereditatem sive sororis, non aequis tamen partibus, sed cum aliqua deminutione quam facile est ex ipsius constitutionis verbis colligere, aliis vero adgnatis inferioris gradus, licet capitis deminutionem passi non sunt, tamen eos anteponit et procul dubio cognatis. Hos etiam, qui per feminini sexus personas ex transverso cognatione iunguntur, tertio gradu proximitatis nomine praetor ad successionem vocat. Liberi quoque qui in adoptiva familia sunt ad naturalium parentum hereditatem hoc eodem gradu vocantur. Vulgo quaesitos nullum habere adgnatum manifestum est, cum adgnatio a patre, cognatio sit a matre, hi autem nullum patrem habere intelleguntur. eadem ratione nec inter se quidem possunt videri consanguinei esse, quia consanguinitatis ius species est adgnationis: tantum igitur cognati sunt sibi, sicut et matris cognatis. itaque omnibus istis ea parte competit bonorum possessio qua proximitatis nomine cognati vocantur. Hoc loco et illud necessario admonendi sumus, adgnationis quidem iure admitti aliquem ad hereditatem et si decimo gradu sit, sive de lege duodecim tabularum quaeramus, sive de edicto quo praetor legitimis heredibus daturum se bonorum possessionem pollicetur. proximitatis vero nomine his solis praetor promittit bonorum possessionem qui usque ad sextum gradum cognationis sunt, et ex septimo a sobrino sobrinaque nato nataeve.
DE GRADIBUS COGNATIONIS.
Hoc loco necessarium est exponere quemadmodum gradus cognationis
numerentur. qua in re inprimis admonendi sumus, cognationem
aliam supra numerari, aliam infra, aliam ex transverso, quae etiam ex
latere dicitur. superior cognatio est parentium, inferior
liberorum, ex transverso fratrum sororumve, eorumque qui ex his
progenerantur, et convenienter patrui, amitae, avunculi, materterae.
et superior quidem et inferior cognatio a primo gradu incipit:
at ea quae ex transverso numeratur, a secundo.
Primo gradu est supra pater, mater, infra filius, filia.
Secundo supra avos, avia, infra nepos, neptis, ex transverso frater,
soror. Tertio supra proavus, proavia. infra pronepos,
proneptis, ex transverso fratris sororisque filius, filia et
convenienter patruus, amita, avunculus matertera. patruus est
patris frater, qui Graece
vocatur: avunculus est matris frater, qui apud Graecos
proprie
appellatur: et promiscue
dicitur. amita est patris soror, matertera vero matris soror:
utraque
vel apud quosdam
appellatur. Quarto gradu supra abavus, abavia, infra abnepos,
abneptis, ex transverso fratris sororisque nepos, neptis et
convenienter patruus magnus, amita magna (id est avi frater et
soror), item avunculus magnus, matertera magna (id est aviae frater
et soror), consobrinus, consobrina (id est qui quaeve ex fratribus
aut sororibus progenerantur). sed quidam recte consobrinos eos
proprie putant dici, qui ex duabus sororibus progenerantur, quasi
consororinos: eos vero qui ex duobus fratribus progenerantur
proprie fratres patrueles vocari (si autem ex duobus fratribus filiae
nascantur, sorores patrueles appellantur): at eos qui ex fratre
et sorore propagantur amitinos proprie dici (amitae tuae filii
consobrinum te appellant, tu illos amitinos). Quinto supra
atavas, atavia, infra adnepos, adneptis, ex transverso fratris
sororisque pronepos, proneptis et convenienter propatruus, proamita
(id est proavi frater et soror), proavunculus, promatertera (id est
proaviae frater et soror), item fratris patruelis, sororis patruelis,
consobrini et consobrinae, amitini, amitinae filius, filia, propius
sobrino, sobrina (hi sunt patrui magni, amitae magnae, avunculi
magni, materterae magnae filias, filia). Sexto gradu sunt supra
tritavus, tritavia, infra trinepos, trineptis, ex transverso fratris
sororisque abnepos, abneptis et convenienter abpatruus, abamita (id
est abavi frater et soror), abavunculus, abmatertera (id est abaviae
frater et soror), item propatrui, proamitae, proavunculi,
promaterterae filius, filia, item fratris patruelis, sororis
patruelis, consobrini, consobrinae, amitini, amitinae nepos, neptis,
item sobrini sobrinaeque (id est qui quaeve ex fratribus vel
sororibus patruelibus vel consobrinis vel amitinis progenerantur).
Hactenus ostendisse sufficiet quemadmodum gradus cognationis
numerentur. namque ex his palam est intellegere quemadmodum
ulterius quoque gradus numerare debemus: quippe semper generata
quaeque persona gradum adiciat, ut longe facilias sit respondere
quoto quisque gradu sit quam propria cognationis appellatione
quemquam denotare. Adgnationis quoque gradus eodem modo
numerantur. Sed cum magis veritas oculata fide quam per aures
animis hominum infigitur, ideo necessarium duximus, post narrationem
graduum etiam eos praesenti libro inscribi. quatenus possint et
auribus et inspectione adulescentes perfectissimam graduum doctrinam
adipisci.
Illud certum est, ad serviles
cognationes illam partem edicti qua proximitatis nomine bonorum
possessio promittitur non pertinere: nam nec ulla antiqua ege
talis cognatio computabatur. sed nostra constitutione, quam pro
iure patronatus fecimus (quod ius usque ad nostra tempora satis
obscurum atque nube plenum et undique confusum fuerat) et hoc,
humanitate suggerente, concessimus, ut si quis in servili consortio
constitutus liberum vel liberos habuerit, sive ex libera sive
servilis condicionis muliere, vel contra serva mulier ex libero vel
servo habuerit liberos cuinscumque sexus, et ad libertatem his
pervenientibus, et hi qui ex servili ventre nati sunt libertatem
meruerunt, vel, dum mulieres liberae erant, ipsi in servitute eas
habuerunt et postea ad libertatem pervenerunt, ut hi omnes ad
successionem vel patris vel matris veniant, patronatus iure in hac
parte sopito: hos enim liberos non solum in suorum parentium
successionem, sed etiam alterum in alterius mutuam successionem
vocavimus, ex illa lege specialiter eos vocantes, sive soli
inveniantur qui in servitute nati et postea manumissi sunt, sive una
cum aliis qui post libertatem parentium concepti sunt, sive ex eadem
matre vel eodem patre sive ex aliis nuptiis, ad similitudinem eorum
qui ex iustis nuptiis procreati sunt.
Repetitis itaque omnibus quae iam tradidimus, apparet, non semper eos
qui parem gradum cognationis optinent pariter vocari, eoque amplius
nec eum quidem qui proximior sit cognatus semper potiorem esse.
cum enim prima causa sit suorum heredum quosque inter suos heredes
iam enumeravimus, apparet, pronepotem vel abnepotem defuncti potiorem
esse quam fratrum aut patrem matremque defuncti, cum alioquin pater
quidem et mater, ut supra quoque tradidimus, primum gradum
cognationis optineant, frater vero secundum, pronepos autem tertio
gradu sit cognatus et abnepos quarto: nec interest in potestate
morientis fuerit an non fuerit, quod vel emancipatus vel ex
emancipato aut ex feminino sexu propagatus est.
Amotis quoque suis heredibus quosque inter suos heredes vocari
diximus, adgnatus, qui integrum ius adgnationis habet, etiamsi
longissimo gradu sit, plerumque potior habetur quam proximior
cognatus: nam patrui nepos vel pronepos avunculo vel materterae
praefertur. totiens igitur dicimus aut potiorem haberi eum qui
proximiorem gradum cognationis obtinet, aut pariter vocari eos qui
cognati sint, quotiens neque suorum heredum iure quique inter suos
heredes sunt, neque adgnationis iure aliquis praeferri debeat
secumdum ea quae tradidimus, exceptis fratre et sorore emancipatis,
qui ad successionem fratrum vel sororum vocantur, qui et si capite
deminuti sunt, tamen praeferuntur ceteris ulterioris gradus adgnatis.
DE SUCCESSIONE LIBERTORUM.
Nunc de libertorum bonis videamus. olim itaque licebat liberto
patronum suum impune testamento praeterire: nam ita demum lex
duodecim tabularum ad hereditatem liberti vocabat patronum, si
intestatus mortuus esset libertus, nullo suo herede relicto.
itaque intestato quoque mortuo liberto, si is suum heredem
reliquisset, nihil in bonis eius patrono ius erat. et si quidem
ex naturalibus liberis aliquem suum heredem reliquisset, nulla
videbatur querela: si vero adoptivus filius esset, aperte
iniquum erat nihil iuris patrono superesse. Qua de causa postea
praetoris edicto haec iuris iniquitas emendata est. sive enim
faciebat testamentum libertus, iubebatur ita testari ut patrono
partem dimidiam bonorum suorum relinqueret: et si aut nihil aut
minus partis dimidiae reliquerat, dabatur patrono contra tabulas
testamenti partis dimidiae bonorum possessio. si vero
intestatus moriebatur, suo herede relicto filio adoptivo, dabatur
aeque patrono contra hunc suum heredem partis dimidiae bonorum
possessio. prodesse autem liberto solebant ad excludendum
patronum naturales liberi, non solum quos in potestate mortis tempore
habebat, sed etiam emancipati et in adoptionem dati, si modo ex
aliqua parte heredes scripti erant aut praeteriti contra tabulas
bonorum possessionem ex edicto petierant: nam exheredati nullo
modo repellebant patronum. Postea lege Papia adaucta sunt iura
patronorum qui locupletiores libertos habebant. cautum est enim
ut ex bonis eius qui sestertiorum centum milium patrimonium
reliquerit et pauciores quam tres liberos habebat, sive is testamento
facto, sive intestato mortuus erat, virilis pars patrono deberetur.
itaque cum unum filium filiamve heredem reliquerit libertus, perinde
pars dimidia patrono debebatur ac si is sine ullo filio filiave
decessisset: cum duos duasve heredes reliquerat, tertia pars
debebatur patrono: si tres reliquerat, repellebatur patronus.
Sed nostra constitutio, quam pro omnium
notione Graeca lingua, compendioso tractatu habito, composuimus, ita
huiusmodi causas definivit, ut si quidem libertus vel liberta minores
centenariis sint, id est minus centum aureis habeant substantiam (sic
enim legis Papiae summam interpretati sumus, ut pro mille sestertiis
unus aureus computetur), nullum locum habeat patronus in eorum
successionem, si tamen testamentum fecerint. sin autem
intestati decesserint, nullo liberorum relicto, tunc patronatus ius,
quod erat ex lege duodecim tabularum, integrum reservavit. cum
vero maiores centenariis sint, si heredes vel bonorum possessores
liberos habeant sive unum sive plures cuiuscumque sexus vel gradus,
ad eos successionem parentum deduximus, omnibus patronis una cum sua
progenie semotis. sin autem sine liberis decesserint, si quidem
intestati, ad omnem hereditatem patronos patronasque vocavimus:
si vero testamentum quidem fecerint, patronos autem vel patronas
praeterierint, cum nullos liberos haberent vel habentes eos
exheredaverint, vel mater sive avus maternus eos praeterierit, ita ut
non possint argui inofficiosa eorum testamenta, tunc ex nostra
constitutione per bonorum possessionem contra tabulas non dimidiam,
ut ante, sed tertiam partem bonorum liberti consequantur; vel quod
deest eis ex constitutione nostra repleatur, si quando minus tertia
parte bonorum suorom libertus vel liberta eis reliquerint, ita sine
onere ut nec liberis liberti libertaeve ex ea parte legata vel
fideicommissa praestentur, sed ad coheredes hoc onus redundaret;
multis aliis casibus a nobis in praefata constitutione congregatis,
quos necessarios esse ad huiusmodi iuris dispositionem perspeximus ut
tam patroni patronaeque quam liberi eorum nec non qui ex transverso
latere veniunt usque ad quintum gradum ad successionem libertorum
vocentur, sicut ex ea constitutione intellegendum est: ut si
eiusdem patroni vel patronae vel duorum duarum pluriumve sint liberi,
qui proximior est ad liberti seu libertae vocetur successionem, et in
capita non in stirpes dividatur successio, eodem modo et in his qui
ex transverso latere veniunt servando. paene enim consonantia
iura ingenuitatis et libertinitatis in successionibus fecimus.
Sed haec de his libertinis hodie dicenda sunt qui in civitatem
Romanam pervenerunt, cum nec sunt alii liberti, simul et dediticiis
et Latinis sublatis, cum Latinorum legitimae successiones nullae
penitus erant, qui licet ut liberi vitam suam peragebant, attamen
ipso ultimo spiritu simul animam atque libertatem amittebant, et
quasi servoram ita bona eorum iure quodammodo peculii ex lege Iunia
manumissores detinebant. postea vero senatusconsulto Largiano
cautum fuerat ut liberi manumissoris, non nominatim exheredati facti,
extraneis heredibus eorum in bonis Latinorum praeponerentur.
quibus supervenit etiam divi Traiani edictum, quod eundem hominem, si
invito vel ignorante patrono ad civitatem venire ex beneficio
principis festinavit, faciebat vivum quidem civem Romanum, Latinum
autem morientem. sed nostra constitutione propter huiusmodi
condicionum vices et alias difficultates cum ipsis Latinis etiam
legem Iuniam et senatusconsultum Largianum et edictum divi Traiani in
perpetuum deleri censuianus, ut omnes liberti civitate Romana
fruantur, et mirabili modo quibusdam adiectionibus ipsas vias quae in
Latinitatem ducebant ad civitatem Romanam capiendam transposuimus.
DE ADSIGNATIONE LIBERTORUM.
In summa, quod ad bona libertorum, admonendi sumus, senatum censuisse ut, quamvis ad omnes patroni liberos qui eiusdem gradus sint aequaliter bona libertorum pertineant, tamen liceret parenti uni ex liberis adsignare libertum, ut post mortem eius solus is patronus habeatur qui adsignatus est, et ceteri liberi, qui ipsi quoque ad eadem bona, nulla adsignatione interveniente, pariter admitterentur, nihil iuris in his bonis habeant. sed ita demum pristinum ius recipiunt, si is cui adsignatus est decesserit nullis liberis relictis. Nec tantum libertum, sed etiam libertam, et non tantum filio nepotive, sed etiam filiae neptive adsignare permittitur. Datur autem haec adsignandi facultas ei qui duos pluresve liberos in potestate habebit, ut eis quos in potestate habet adsignare ei libertum libertamve liceat. unde quaerebatur, si eum cui adsignaverit, postea emancipaverit num evanescat adsignatio? sed placuit, evanescere, quod et Iuliano et aliis plerisque visum est. Nec interest, testamento quis adsignet an sine testamento: sed etiam quibuscumque verbis hoc patronis permittitur facere, ex ipso senatusconsulto quod Claudianis temporibus factum est Suillo Rufo et Ostorio Scapula consulibas.
DE BONORUM POSSESSIONIBUS.
Ius bonorum possessionis introductum est a praetore emendandi veteris
iuris gratia. nec solum in intestatorum hereditatibus vetus ius
eo modo praetor emendavit, sicut supra dictum est, sed in eorum
quoque qui testamento facto decesserint. nam si alienus
postumus heres fuerit institutus, quamvis hereditatem iure civili
adire non poterat, cum institutio non valebat, honorario tamen iure
bonorum possessor efficiebatur, videlicet cum a praetore
adiuvabatur: sed hic e nostra constitutione hodie recte heres
instituitur, quasi et iure civili non incognitus.
Aliquando tamen neque emendandi neque impugnandi veteris iuris, sed
magis confirmandi gratia pollicetur bonorum possessionem. nam
illis quoque qui recte facto testamento heredes instituti sunt, dat
secundum tabulas bonorum possessionem: item ab intestato suos
heredes et adgnatos ad bonorum possessionem vocat: sed et
remota quoque bonorum possessione, ad eos hereditas pertinet iure
civili.
Quos autem praetor solus vocat
ad hereditatem, heredes quidem ipso iure non fiunt (nam praetor
heredem facere non potest: per legem enim tantum vel similem
iuris constitutionem heredes fiunt, veluti per senatusconsultum et
constitutiones principales: sed cum eis praetor dat bonorum
possessionem, loco heredum constituuntur et vocantur bonorum
possessores. adhuc autem et alios complures gradus praetor
fecit in bonorum possessionibus dandis, dum id agebat, ne quis sine
successore moriatur: nam angustissimis finibus constitutum per
legem duodecim tabularum ius percipiendarum hereditatum praetor ex
bono et aequo dilatavit.
Sunt autem
bonorum possessiones ex testamento quidem hae. prima quae
praeteritis liberis datur vocaturque contra tabulas. secunda
quam omnibus iure scriptis heredibus praetor pollicetur, ideoque
vocatur secundum tabulas.
Et cum de
testamentis prius locutus est, ad intestatos transitum fecit.
et primo loco suis heredibus, et his qui ex edicto praetoris suis
connumerantur, dat bonorum possessionem quae vocatur unde liberi.
secundo legitimis heredibus: tertio decem personis quas
extraneo manumissori praeferebat (sunt autem decem personae hae:
pater, mater, avus, avia, tam paterni quam materni, item filius,
filia, nepos, neptis, tam ex filio quam ex filia, frater, soror, sive
consanguinei sive uterini): quarto cognatis proximis:
quinto tanquam ex familia: sexto patrono et patronae liberisque
eorum et parentibus: septimo viro et uxori: octavo
cognatis manumissoris.
Sed eas quidem
praetoria induxit iurisdictio. nobis tamen nihil incuriosum
praetermissum est, sed nostris constitutionibus omnia corrigentes,
contra tabulas quidem et secundum tabulas bonorum possessiones
admisimus utpote necessarias constitutas, nec non ab intestato unde
liberi et unde legitimi bonorum possessiones. Quae autem in
praetoris edicto quinto loco posita fuerat, id est unde decem
personae, eam pio proposito et compendioso sermone supervacuam
ostendimus: cum enim praefata bonorum possessio decem personas
praeponebat extraneo manumissori, nostra constitutio, quam de
emancipatione liberorum fecimus, omnibus parentibus eisdemque
manumissoribus contracta fiducia manumissionem facere dedit, ut ipsa
manumissio eorum hoc in se habeat privilegium et supervacua fiat
praedicta bonorum possessio. sublata igitur praefata quinta
bonorum possessione, in gradum eius sextam antea bonorum possessionem
reduximus et quintam fecimus, quam praetor proximis cognatis
pollicetur. Cumque antea septimo loco fuerat bonorum possessio
tanquam ex familia et octavo unde liberi patroni patronaeque et
parentes eorum, utramque per constitutionem nostram, quam de iure
patronatus fecimus, penitus vacuavimus: cum enim ad
similitudinem successionis ingenuorum libertinorum successiones
posuimus, quas usque ad quintum tantummodo gradum coartavimus, ut sit
aliqua inter ingenuos et libertos differentia, sufficiunt eis tam
contra tabulas bonorum possessio quam unde legitimi et unde cognati,
ex quibus possint sua iura vindicare, omni scrupulositate et
inextricabili errore duarum istarum bonorum possessionum resoluta.
Aliam vero bonorum possessionem, quae unde vir et uxor appellatur et
nono loco inter veteres bonorum possessiones posita fuerat, et in suo
vigore servavimus et altiore loco, id est sexto, eam posuimus, decima
veteri bonorum possessione, quae erat unde cognati manumissoris,
propter causas enarratas merito sublata: ut sex tantummodo
bonorum possessiones ordinariae permaneant suo vigore pollentes.
Septima eas secuta, quam optima ratione praetores introduxerunt.
novissime enim promittitur edicto his etiam bonorum possessio quibus
ut detur lege vel senatusconsulto vel constitutione comprehensum est,
quam neque bonorum possessionibus quae ab intestato veniunt, neque
eis quae ex testamento sunt, praetor stabili iure connumeravit, sed
quasi ultimum et extraordinarium auxilium, prout res exigit,
accommodavit scilicet his qui ex legibus, senatusconsultis,
constitutionibus principum ex novo iure vel ex testamento vel ab
intestato veniunt.
Cum igitur plures
species successionum praetor introduxisset easque per ordinem
disposuisset et in unaquaque specie successionis saepe plures extent
dispari gradu personae: ne actiones creditorum differrentur,
sed haberent quos convenirent, et ne facile in possessionem bonorum
defuncti mitterentur et eo modo sibi consulerent, ideo petendae
bonorum possessioni certum tempus praefinivit. liberis itaque
et parentibus tam naturalibus quam adoptivis in petenda bonorum
possessione anni spatium, ceteris centum dierum dedit. Et si
intra hoc tempus aliquis bonorum possessionem non petierit, eiusdem
gradus personis adcrescit: vel si nemo ex eo sit, deinceps
ceteris proinde bonorum possessionem ex successorio edicto pollicetur
ac si is qui praecedebat ex eo numero non esset. si quis itaque
delatam sibi bonorum possessionem repudiaverit, non quousque tempus
bonorum possessioni praefinitum excesserit, expectatur, sed statim
ceteri ex eodem edicto admittuntur. In petenda autem bonorum
possessione dies utiles singuli considerantur. Sed bene
anteriores principes et huic causae providerunt, ne quis pro petendo
bonorum possessiones curet, sed, quocumque modo si admittentis eam
indicium, intra statuta tamen tempora, ostenderit, plenum habeat
earum beneficium.
DE ADQUISITIONE PER ADROGATIONEM.
Est et alterius generis per universitatem successio, quae neque lege duodecim tabularum neque praetoris edicto, sed eo iure quod consensu receptum est, introducta est. Ecce enim cum paterfamilias sese in adrogationem dat, omnes res eius corporales et incorporales quaeque ei debitae sunt, adrogatori ante quidem pleno iure adquirebantur, exceptis his quae per capitis deminutionem pereunt, quales sunt operarum obligationes et ius adgnationis. usus etenim et ususfructus, licet his antea connumerabantur, attamen capitis deminutione minima eos tolli nostra prohibuit constitutio. Nunc autem nos eandem adquisitionem quae per adrogationem fiebat coartavimus ad similitudinem naturalium parentum: nihil etenim aliud nisi tantummodo ususfructus tam naturalibus patribus quam adoptivis per filiosfamilias adquiritur in his rebus quae extrinsecus filiis obveniunt, dominio eis integro servato: mortuo autem filio adrogato in adoptiva familia etiam dominium eius adrogatorem transit, nisi supersint aliae personae quae ex nostra constitutione patrem in his quae adquiri non possunt antecedunt. Sed ex diverso pro eo quod is debuit qui se in adoptionem dedit, ipso quidem iure adrogator non tenetur, sed nomine filii convenietur et, si noluerit eum defendere, permittitur creditoribus per competentes nostros magistratus bona quae eius cum usufructu futura fuissent, si se alieno iuri non subiecisset, possidere et legitimo modo ea disponere.
DE EO CUI LIBERTATIS CAUSA BONA ADDICUNTUR.
Accessit novus casus successionis ex constitutione divi Marci. nam si hi qui libertatem acceperunt a domino in testamento, ex quo non aditur hereditas, velint bona sibi addici libertatium conservandarum causa, audiuntur. et ita rescripto divi Marci ad Popilium Rufum continetur. Verba rescripti ita se habent:
"Si Virginio Valenti, qui testamento suo libertatem quibusdam adscripsit, nemine successore ab intestato existente, in ea causa bona esse coeperunt ut veniri debeant: is cuius de ea re notio est aditus rationem desiderii tui habebit, ut libertatium tam earum quae directo, quam earum quae per speciem fideicommissi relictae sunt, tuendarum gratia addicantur tibi, si idonee creditoribus caveris de solido quod cuique debetur solvendo. et hi quidem quibus directa libertas data est perinde liberi erunt ac si hereditas adita esset: hi autem quos heres rogatus est manumittere a te libertatem consequantur: nisi si non alia condicione velis bona tibi addici quam ut etiam qui directo libertatem acceperunt tui liberti fiant; nam huic etiam voluntati tuae, si ii de quorum statu agitur consentiant, auctoritatem nostram accommodamus. et ne huius rescriptionis nostrae emolumentum alia ratione irritum fiat, si fiscus bona agnoscere voluerit, et hi qui rebus nostris attendunt scient, commodo pecuniario praeferendam libertatis causam, et ita bona cogenda ut libertas his salva sit qui eam adipisci potuerunt si hereditas ex testamento adita esset."
Hoc rescripto subventum est et libertatibus et defunctis, ne bona eorum a creditoribus possideantur et veneant. certe si fuerint ex hac causa bona addicta, cessat bonorum venditio; extitit enim defuncti defensor, et quidem idoneus, qui de solido creditoribus cavet. Inprimis hoc rescriptum totiens locum habet, quotiens testamento libertates datae sunt. quid ergo, si quis intestatus decedens codicillis libertates dederit neque adita sit ab intestato hereditas? favor constitutionis debet locum habere. certe si testatus decedat et codicillis dederit libertatem, competere eam nemini dubium est. Tunc constitutioni locum esse verba ostendunt, cum nemo successor ab intestato existat. ergo quamdiu incertum sit, utrum existat an non, cessabit constitutio: si certum esse coeperit neminem extare, tunc erit constitutioni locus. Si is qui in integrum restitui potest abstinuit se ab hereditate, an, quamvis potest in integrum restitui, potest admitti constitutio? et debet addictio bonorum fieri. quid ergo, si post addictionem libertatum conservandarum causa factam in integrum sit restitutus? utique non erit dicendum revocari libertates quae semel competierunt. Haec constitutio libertatum tuendarum causa introducta est: ergo si libertates nullae sint datae, cessat constitutio. quid ergo, si vivus dedit libertates vel mortis causa et, ne de hoc quaeratur, utrum in fraudem creditorum an non factum sit, idcirco velint addici sibi bona, an audiendi sunt? et magis est, ut audiri debeant, etsi deficiant verba constitutionis. Sed cum multas divisiones eiusmodi constitutioni deesse perspeximus, lata est a nobis plenissima constitutio, in quam multae species collatae sunt, quibus ius huiusmodi successionis plenissimum est effectum, quas ex ipsa lectione constitutionis potest quis cognoscere.
DE SUCCESSIONIBUS SUBLATIS,
QUAE FIEBANT PER BONORUM VENDITIONEM
ET EX SENATUSCONSULTO CLAUDIANO.
Erant ante praedictam successionem olim et aliae per universitatem
successiones. qualis fuerat bonorum emptio quae de bonis
debitoris vendendis per multas ambages fuerat introducta, et tunc
locum habebat quando iudicia ordinaria in usu fuerunt: sed cum
extraordinariis iudiciis posteritas usa est, ideo cum ipsis
ordinariis iudiciis etiam bonorum venditiones exspiraverunt et
tantummodo creditoribus datur officio iudicis bona possidere et,
prout eis utile visum fuerit, ea disponere, quod ex latioribus
digestorum libris perfectius apparebit.
Erat et ex senatusconsulto Claudiano miserabilis per universitatem
adquisitio, cum libera mulier servili amore bacchata ipsam libertatem
per senatusconsultum amittebat et cum libertate substantiam:
quod indignum nostris temporibus esse existimantes, et a nostra
civitate deleri et non inseri nostris digestis concessimus.
DE OBLIGATIONIBUS.
Nunc transeamus ad obligationes. obligatio est iuris vinculum,
quo necessitate adstringimur alicuius solvendae rei, secundum nostrae
civitatis iura.
Omnium autem
obligationum summa divisio in duo genera deducitur: namque aut
civiles sunt aut praetoriae. civiles sunt, quae aut legibus
constitutae aut certe iure civili comprobatae sunt. praetoriae
sunt, quas praetor ex sua iurisdictione constituit, quae etiam
honorariae vocantur.
Sequens divisio in
quattuor species deducitur: aut enim ex contractu sunt aut
quasi ex contractu aut ex maleficio aut quasi ex maleficio.
prius est, ut de his quae ex contractu sunt dispiciamus. harum
aeque quattuor species sunt: aut enim re contrahuntur aut
verbis aut litteris aut consensu. de quibus singulis
dispiciamus.
QUIBUS MODIS RE CONTRAHITUR OBLIGATIO .
Re contrahitur obligatio veluti mutui datione. mutui autem
obligatio in his rebus consistit quae pondere, numero mensurave
constant, veluti vino, oleo, frumento, pecunia numerata, aere,
argento, auro, quas res aut numerando aut metiendo aut adpendendo in
hoc damus ut accipientium fiant, et quandoque nobis non eaedem res,
sed aliae eiusdem naturae et qualitatis reddantur. unde etiam
mutuum appellatum sit, quia ita a me tibi datur, ut ex meo tuum
fiat. ex eo contractu nascitur actio quae vocatur condictio.
Is quoque, qui non debitum accepit ab eo qui per errorem solvit re
obligatur: daturque agenti contra eum propter repetitionem
condicticia actio; nam proinde ei condici potest SI PARET
EUM DARE OPORTERE ac si mutuum accepisset.
unde pupillus, si ei sine tutoris auctoritate non debitum per errorem
datum est, non tenetur indebiti condictione, non magis quam mutui
datione. sed haec species obligationis non videtur ex contractu
consistere, cum is qui solvendi animo dat magis distrahere voluit
negotium quam contrahere.
Item is cui
res aliqua utenda datur, id est commodatur, re obligatur et tenetur
commodati actione. sed is ab eo qui mutuum accepit longe
distat: namque non ita res datur ut eius fiat, et ob id de ea
re ipsa restituenda tenetur. et is quidem qui mutuum accepit,
si quolibet fortuito casu quod accepit amiserit, veluti incendio,
ruina, naufragio aut latronum hostiumve incursu, nihilo minus
obligatus permanet. at is qui utendum accepit sane quidem
exactam diligentiam custodiendae rei praestare iubetur, nec sufficit
ei tantam diligentiam adhibuisse quantam suis rebus adhibere solitus
est, si modo alius diligentior poterit eam rem custodire: sed
propter maiorem vim maioresve casus non tenetur, si modo non huius
culpa is casus intervenerit: alioquin si id quod tibi
commodatum est peregre ferre tecum malueris, et vel incursu hostium
praedonumve vel naufragio amiseris, dubium non est quin de
restituenda ea re tenearis. commodata autem res tunc proprie
intellegitur, si nulla mercede accepta vel constituta res tibi utenda
data est. alioquin mercede interveniente locatus tibi usus rei
videtur: gratuitum enim debet esse commodatum.
Praeterea et is apud quem res aliqua deponitur re obligatur, et
actione depositi, qua et ipse de ea re quam accepit restituenda
tenetur. sed is ex eo solo tenetur, si quid dolo commiserit,
culpae autem nomine, id est desidiae atque neglegentiae, non
tenetur: itaque securus est qui parum diligenter custoditam rem
furto amisit, quia, qui neglegenti amico rem custodiendam tradidit,
suae facilitati id imputare debet.
Creditor quoque qui pignus accepit re obligatur, qui et ipse de ea
ipsa re quam accepit restituenda tenetur actione pigneraticia.
sed quia pignus utriusque gratia datur, et debitoris, quo magis ei
pecunia crederetur, et creditoris, quo magis ei in tuto sit creditum,
placuit sufficere, quod ad eam rem custodiendam exactam diligentiam
adhiberet: quam si praestiterit et aliquo fortuito casu rem
amiserit, securum esse nec impediri creditum petere.
DE VERBORUM OBLIGATIONE.
Verbis obligatio contrahitur ex interrogatione et responsione, cum
quid dari fierive nobis stipulamur. ex qua duae proficiscuntur
actiones, tam condictio, si certa sit stipulatio, quam ex stipulatu,
si incerta. quae hoc nomine inde utitur, quia stipulum apud
veteres firmum appellabatur, forte a stipite descendens.
In hac re olim talia verba tradita fuerunt:
SPONDES?
SPONDEO, PROMITTIS?
PROMITTO,
FIDEPROMITTIS?
FIDEPROMITTO, FIDEIUBES?
FIDEIUBEO, DABIS?
DABO, FACIES?
FACIAM.
utrum
autem Latina an Graeca vel qua alia lingua stipulatio concipiatur,
nihil interest, scilicet si uterque stipulantium intellectum huius
linguae habeat: nec necesse est eadem lingua utrumque uti, sed
sufficit congruenter ad interrogatum respondere: quin etiam duo
Graeci Latina lingua obligationem contrahere possunt. sed haec
sollemnia verba olim quidem in usu fuerunt: postea autem
Leoniana constitutio lata est, quae, sollemnitate verborum sublata,
sensum et consonantem intellectum ab utraque parte solum desiderat,
licet quibuscumque verbis expressus est.
Omnis stipulatio aut pure aut in diem aut sub condicione fit.
pure veluti QUINQUE AUREOS DARE SPONDES?
idque confestim peti potest. in diem, cum adiecto die, quo
pecunia solvatur, stipulatio fit: veluti DECEM
AUREOS PRIMlS KALENDIS MARTIIS DARE
SPONDES? id autem quod in diem stipulamur statim quidem
debetur, sed peti prius quam dies veniat non potest: ac ne eo
quidem ipso die in quem stipulatio facta est peti potest, quia totus
ille dies arbitrio solventis tribui debet. neque enim certum
est eo die in quem promissum est datum non esse, priusquam is
praetereat. At si ita stipuleris DECEM AUREOS
ANNUOS, QUOAD VIVAM, DARE SPONDES?, et pure
facta obligatio intellegitur et perpetuatur, quia ad tempus deberi
non potest. sed heres petendo pacti exceptione submovebitur.
Sub condicione stipulatio fit, cum in aliquem casum differtur
obligatio, ut si aliquid factum fuerit aut non fuerit, stipulatio
committatur, veluti SI TITIUS CONSUL FACTUS
FUERIT, QUINQUE AUREOS DARE SPONDES? si
quis ita stipuletur SI IN CAPITOLIUM NON
ASCENDERO, DARE SPONDES? perinde erit ac si
stipulatus esset, cum morietur dari sibi. ex condicionali
stipulatione tantum spes est debitum iri, eamque ipsam spem
transmittimus, si, priusquam condicio existat, mors nobis
contigerit. Loca etiam inseri stipulationi solent, veluti
CARTHAGINE DARE SPONDES? quae stipulatio licet pure fieri
videatur, tamen re ipsa habet tempus iniectum, quo promissor utatur
ad pecuniam Carthagine dandam. et ideo si quis ita Romae
stipuletur HODIE CARTHAGINE DARE SPONDES?
inutilis erit stipulatio, cum impossibilis sit repromissio.
Condiciones quae ad praeteritum vel ad praesens tempus referuntur aut
statim infirmant obligationem aut omnino non differunt: veluti
SI TITIUS CONSUL FUIT vel SI MAEVIUS VIVIT, DARE
SPONDES? nam si ea ita non sunt, nihil valet stipulatio:
sin autem ita se habent, statim valent. quae enim per rerum
naturam certa sunt non morantur obligationem, licet apud nos incerta
sint.
Non solum res in stipulatum deduci
possunt, sed etiam facta: ut si stipulemur fieri aliquid vel
non fieri. et in huiusmodi stipulationibus optimum erit poenam,
subiicere, ne quantitas stipulationis in incerto sit ac necesse sit
actori probare, quid eius intersit. itaque si quis ut fiat
aliquid, stipuletur, ita adici poena debet? SI ITA
FACTUM NON ERIT, TUM POENAE NOMINE
DECEM AUREOS DARE SPONDES: sed si quaedam
fieri, quaedam non fieri una eademque conceptione stipuletur,
clausula erit huiusmodi adicienda: SI ADVERSUS EA
FACTUM ERIT, SIVE QUID ITA FACTUM
NON ERIT, TUNC POENAE NOMINE DECEM
AUREOS DARE SPONDES?
DE DUOBUS REIS STIPULANDI ET PROMITTENDI.
Et stipulandi et promittendi duo pluresve rei fieri possunt. stipulandi ita si post omnium interrogationem promissor respondeat SPONDEO. ut puta cum duobus separatim stipulantibus ita promissor respondeat UTRIQUE VESTRUM DARE SPONDEO: nam si prius Titio spoponderit, deinde alio interrogante spondeat, alia atque alia erit obligatio nec creduntur duo rei stipulandi esse. duo pluresve rei promittendi ita fiunt, MAEVI, QUINQUE AUREOS DARE SPONDES? SEI, EOSDEM QUINQUE AUREOS DARE SPONDES? respondeant singuli separatim SPONDEO. Ex huiusmodi obligationibus et stipulantibus solidum singulis debetur et promittentes singuli in solidum tenentur. in utraque tamen obligatione una res vertitur: et vel alter debitum accipiendo vel alter solvendo omnium perimit obligationem et omnes liberat. Ex duobus reis promittendi alius pure, alius in diem vel sub condicione obligari potest: nec impedimento erit dies aut condicio, quo minus ab eo qui pure obligatus est petatur.
DE STIPULATIONE SERVORUM.
Servus ex persona domini ius stipulandi habet. sed hereditas in plerisque personae defuncti vicem sustinet: ideoque quod servus hereditarius ante aditam hereditatem stipulatur adquirit hereditati, ac per hoc etiam heredi postea facto adquiritur. Sive autem domino sive sibi sive conservo suo sive impersonaliter servus stipuletur, domino adquirit. idem iuris est et in liberis qui in potestate patris sunt, ex quibus causis adquirere possunt. Sed cum factum in stipulatione continebitur, omnimodo persona stipulantis continetur, veluti si servus stipuletur, ut sibi ire agere liceat: ipse enim tantum prohiberi non debet, non etiam dominus eius. Servus communis stipulando unicuique dominorum pro portione dominii adquirit, nisi si unius eorum iussu aut nominatim cui eorum stipulatus est: tunc enim soli ei adquiritur. quod servus communis stipulatur, si alteri ex dominis adquiri non potest, solidum alteri adquiritur, veluti si res quam dari stipulatus est unius domini sit.
DE DIVISIONE STIPULATIONUM.
Stipulationum aliae iudiciales sunt, aliae praetoriae, aliae conventionales, aliae communes tam praetoriae quam iudiciales. Iudiciales sunt dumtaxat quae a mero iudicis officio proficiscuntur: veluti de dolo cautio vel de persequendo servo qui in fuga est, restituendove pretio. Praetoriae, quae a mero praetoris officio proficiscuntur, veluti damni infecti vel legatorum. praetorias autem stipulationes sic exaudiri oportet ut in his contineantur etiam aediliciae: nam et hae ab iurisdictione veniunt. Conventionales sunt quae ex conventione utriusque partis concipiuntur, hoc est neque iussu iudicis neque iussu praetoris, sed ex conventione contrahentium. quaram totidem genera sunt, quot (paene dixerim) rerum contrahendarum. Communes sunt stipulationes veluti rem salvam fore pupilli: nam et praetor iubet rem salvam fore pupillo caveri, et interdum iudex, si aliter expediri haec res non potest: vel de rato stipulatio.
DE INUTILIBUS STIPULATIONIBUS.
Omnis res quae dominio nostro subicitur in stipulationem deduci
potest, sive illa mobilis sive soli sit. At si quis rem quae in
rerum natura non est aut esse non potest dari stipulatus fuerit,
veluti Stichum, qui mortuus sit, quem vivere credebat, aut
hippocentaurum, qui esse non possit, inutilis erit stipulatio.
Idem iuris est, si rem sacram aut religiosam, quam humani iuris esse
credebat, vel publicam, quae usibus populi perpetuo exposita sit, ut
forum vel theatrum, vel liberum hominem, quem servum esse credebat,
vel rem cuius commercium non habuit, vel rem suam, dari quis
stipuletur. nec in pendenti erit stipulatio ob id quod publica
res in privatum deduci et ex libero servus fieri potest et commercium
adipisci stipulator potest et res stipulatoris esse desinere potest:
sed protinus inutilis est. item contra, licet initio utiliter
res in stipulatum deducta sit, si postea in earum qua causa de quibus
supra dictum est sine facto promissoris devenerit, extinguitur
stipulatio. ac ne statim ab initio talis stipulatio valebit
LUCIUM TITIUM, CUM SERVUS ERIT, DARE
SPONDES? et similia, quia natura sui dominio nostro exempta in
obligationem deduci nullo modo possunt.
Si quis alium daturum facturumve quid spoponderit, non obligabitur,
veluti si spondeat Titium quinque aureos daturum. quodsi
effecturum se ut Titius daret spoponderit, obligatur.
Si quis alii quam cuius iuri subiectus sit stipuletur, nihil agit.
plane solutio etiam in extranei personam conferri potest (veluti si
quis ita stipuletur MIHI AUT SEIO DARE
SPONDES?), ut obligatio quidem stipulatori adquiratur, solvi tamen
Seio etiam invito eo recte possit, ut liberatio ipso iure contingat,
sed ille adversus Seium habeat mandati actionem. quodsi quis
sibi et alii, cuius iuri subiectus non sit, decem dari aureos
stipulatus est, valebit quidem stipulatio: sed utrum totum
debetur quod in stipulationem deductum est, an vero pars dimidia,
dubitatum est: sed placet, non plus quam partem dimidiam ei
adquiri. ei, qui tuo iuri subiectus est, si stipulatus sis,
tibi adquiris, quia vox tua tamquam filii sit, sicuti filii vox
tamquam tua intellegitur in his rebus quae tibi adquiri possunt.
Praeterea inutilis est stipulatio, si
quis ad ea quae interrogatus erit non respondeat, veluti si decem
aureos a te dari stipuletur, tu quinque promittas, vel contra:
aut si ille pure stipuletur, tu sub condicione promittas, vel contra,
si modo scilicet id exprimas, id est si cui sub condicione vel in
diem stipulanti tu respondeas: PRAESENTI DIE
SPONDEO. nam si hoc solum respondeas: PROMITTO,
breviter videris in eandem diem aut condicionem spopondisse:
nec enim necesse est in respondendo eadem omnia repeti quae
stipulator expresserit.
Item inutilis
est stipulatio, si ab eo stipuleris qui iuri tuo subiectus est, vel
si is a te stipuletur. sed servus quidem non solum domino suo
obligari non potest, sed ne alii quidem ulli: filii vero
familias aliis obligari possunt.
Mutum
neque stipulari neque promittere posse palam est. quod et in
surdo receptum est: quia et is qui stipulatur verba
promittentis, et is qui promittit verba stipulantis audire debet.
unde apparet, non de eo nos loqui qui tardius exaudit, sed de eo qui
omnino non exaudit. Furiosus nullum negotium gerere potest,
quia non intellegit quid agit. Pupillus omne negotium recte
gerit: ut tamen, sicubi tutoris auctoritas necessaria sit,
adhibeatur tutor, veluti si ipse obligetur: nam alium sibi
obligare etiam sine tutoris auctoritate potest. Sed quod
diximus de pupillis, utique de his verum est qui iam aliquem
intellectum habent; nam infans et qui infantiae proximus est, non
multum a furioso distant, quia huius aetatis pupilli nullum
intellectum habent: sed in proximis infantiae propter
utilitatem eorum benignior iuris interpretatio facta est, ut idem
iuris habeant quod pubertati proximi. sed qui in parentis
potestate est impubes nec auctore quidem patre obligatur.
Si impossibilis condicio obligationibus adiciatur, nihil valet
stipulatio. impossibilis autem condicio habetur, cui natura
impedimento est quo minus existat, veluti si quis ita dixerit:
SI DIGITO CAELUM ATTIGERO, DARE
SPONDES? at si ita stipuletur, SI DIGITO
CAELUM NON ATTIGERO, DARE SPONDES?
pure facta obligatio intellegitur ideoque statim petere potest.
Item verborum obligatio inter absentes concepta inutilis est.
sed cum hoc materiam litium contentiosis hominibus praestabat, forte
post tempus tales allegationes opponentibus et non praesentes esse
vel se vel adversarios suos contendentibus: ideo nostra
constitutio propter celeritatem dirimendarum litium introducta est,
quam ad Caesarienses advocatos scripsimus, per quam disposuimus,
tales scripturas quae praesto esse partes indicant omnimodo esse
credendas, nisi ipse qui talibus utitur improbis allegationibus
manifestissimis probationibus vel per scripturam vel per testes
idoneos approbaverit, in ipso toto die quo conficiebatur instrumentum
sese vel adversarium suum in aliis locis esse.
Post mortem suam dari sibi nemo stipulari poterat, non magis quam
post eius mortem a quo stipulabatur. ac ne is qui in alicuius
potestate est post mortem eius stipulari poterat, quia patris vel
domini voce loqui videtur. sed et si quis ita stipuletur,
PRIDIE QUAM MORIAR vel PRIDIE QUAM MORIERIS DARI?
inutilis erat stipulatio. sed cum, ut iam dictum est, ex
consensu contrahentium stipulationes valent, placuit nobis etiam in
hunc iuris articulum necessariam inducere emendationem, ut, sive post
mortem sive pridie quam morietur stipulator sive promissor,
stipulatio concepta est, valeat stipulatio.
Item si quis ita stipulatus erat: SI NAVIS EX ASIA VENERIT,
HODIE DARE SPONDES? inutilis erat stipulatio, quia
praepostere concepta est. sed cum Leo inclytae recordationis in
dotibus eandem stipulationem, quae praepostera nuncupatur non esse
reiciendam existimavit, nobis placuit et huic perfectum robur
accommodare, ut non solum in dotibus, sed etiam in omnibus valeat
huiusmodi conceptio stipulationis. Ita autem concepta
stipulatio, veluti si Titius dicat CUM MORIAR,
DARE SPONDES? vel CUM MORIERIS, et apud veteres utilis
erat et nunc valet. Item post mortem alterius recte stipulamur.
Si scriptum fuerit in instrumento,
promisisse aliquem, perinde habetur atque si interrogatione
praecedente responsum sit.
Quotiens
plures res una stipulatione comprehenduntur, si quidem promissor
simpliciter respondeat DARE SPONDEO, propter omnes
tenetur: si vero unam ex his vel quasdam daturum se
spoponderit, obligatio in his pro quibos spoponderit contrahitur.
ex pluribus enim stipulationibus una vel quaedam videntur esse
perfectae: singulas enim res stipulari et ad singulas
respondere debemus.
Alteri stipulari, ut
supra dictum est, nemo potest: inventae sunt enim huiusmodi
obligationes ad hoc, ut unusquisque sibi adquirat quod sua interest:
ceterum si alii detur, nihil interest stipulatoris. plane si
quis velit hoc facere, poenam stipulari conveniet, ut, nisi ita
factum sit ut comprehensum esset, committatur poenae stipulatio etiam
ei cuius nihil interest: poenam enim cum stipulatur quis, non
illud inspicitur, quid intersit eius, sed quae sit quantitas sita in
condicione stipulationis. ergo si quis stipuletur Titio dari,
nihil agit; sed si addiderit poenam NISI DEDERIS,
TOT AUREOS DARE SPONDES? tunc
committitur stipulatio. Sed si quis stipuletur alii, cum eius
interesset, placuit stipulationem valere. nam si is qui pupilli
tutelam administrare coeperat, cessit administratione contutori suo
et stipulatus est, rem pupilli salvam fore, quoniam interest
stipulatoris fieri quod stipulatus est, cum obligatus futurus esset
pupillo si male res gesserit, tenet obligatio. ergo et si quis
procuratori suo dari stipulatus sit, stipulatio vires habebit.
et si creditori suo, quod sua interest, ne forte vel poena
committatur, vel praedia distrahantur quae pignori data erant, valet
stipulatio. Versa vice qui alium facturum promisit, videtur in
ea esse causa ut non teneatur, nisi poenam ipse promiserit.
Item nemo rem suam futuram in eum casum quo sua fit, utiliter
stipulatur. Si de alia re stipulator senserit, de alia
promissor, perinde nulla contrahitur obligatio ac si ad interrogatum
responsum non esset, veluti si hominem Stichum a te stipulatus quis
fuerit, tu de Pamphilo senseris, quem Stichum vocari credideris.
Quod turpi ex causa promissum est, veluti si quis homicidium vel
sacrilegium se facturum promittat, non valet.
Cum quis sub aliqua condicione fuerit stipulatus, licet ante
condicionem decesserit, postea existente condicione, heres eius agere
potest. idem est et a promissoris parte. Qui hoc anno aut
hoc mense dari stipulatus sit, nisi omnibus partibus praeteritis anni
vel mensis non recte petet. Si fundum dari stipuleris vel
hominem, non poteris continuo agere, nisi tantum spatii praeterierit
quo traditio fieri possit.
DE FIDEIUSSORIBUS.
Pro eo qui promittit solent alii obligari, qui fideiussores
appellantur, quos homines accipere solent dum curant ut diligentius
sibi cautum sit. In omnibus autem obligationibus adsumi
possunt, id est sive re sive verbis sive litteris sive consensu
contractae fuerint. ac ne illud quidem interest, utrum civilis
an naturalis sit obligatio cui adiciatur fideiussor, adeo quidem ut
pro servo quoque obligetur, sive extraneus sit qui fideiussorem a
servo accipiat, sive ipse dominus in id quod sibi naturaliter
debetur. Fideiussor non tantum ipse obligatur sed etiam heredem
obligatum relinquit. Fideiussor et praecedere obligationem et
sequi potest.
Si plures sint
fideiussores, quotquot erunt numero, singuli in solidum tenentur.
itaque liberum est creditori, a quo velit solidum petere. sed
ex epistula divi Hadriani compellitur creditor a singulis qui modo
solvendo sint litis contestatae tempore partes petere. ideoque
si quis ex fideiussoribus eo tempore solvendo non sit, hoc ceteros
onerat. sed et si ab umo fideiussore creditor totum consecutus
fuerit, huius solius detrimentum erit, si is pro quo fideiussit
solvendo non sit: et sibi imputare debet, cum potuerit adiuvari
ex epistula divi Hadriani, et desiderare ut pro parte in se detur
actio. Fideiussores ita obligari non possunt ut plus debeant
quam debet is pro quo obligantur: nam eorum obligatio accessio
est principalis obligationis nec plus in accessione esse potest quam
in principali re. at ex diverso, ut minus debeant, obligari
possunt. itaque si reus decem aureos promiserit, fideiussor in
quinque recta obligatur: contra vero non potest obligari.
item si ille pure promiserit, fideiussor sub condicione promittere
potest: contra vero non potest. non solum enim in
quantitate, sed etiam in tempore minus et plus intellegitur.
plus est enim statim aliquid dare, minus est post tempus dare.
Si quid autem fideiussor pro reo solverit, eius reciperandi causa
habet cum eo mandati indicium. Graece fideiussor plerumque ita
accipitur:
sive
:
sed et si
dixerit, pro eo erit ac si dixerit,
In stipulationibus fideiussorum sciendum est generaliter hoc accipi,
ut, quodcumque scriptum sit quasi actum, videatur etiam actum:
ideoque constat, si quis se scripserit fideiussisse, videri omnia
sollemniter acta.
DE LITTERARUM OBLIGATIONE.
Olim scriptura fiebat obligatio, quae nominibus fieri dicebatur:
quae nomina hodie non sunt in usu.
Plane
si quis debere se scripserit quod numeratum ei non est, de pecunia
minime numerata post multum temporis exceptionem opponere non
potest: hoc enim saepissime constitutum est. sic fit ut
et hodie, dum queri non potest. scriptura obligetur: et
ex ea nascitur condictio, cessante scilicet verborum obligatione.
multum autem tempus m hac exceptione antea quidem ex principalibus
constitutionibus usque ad quinquennium procedebat: sed ne
creditores diutius possint suis pecuniis forsitan defraudari, per
constitutionem nostram tempus coartatum est, ut ultra biennii metas
huiusmodi exceptio minime extendatur.
DE CONSENSU OBLIGATIONE.
Consensu fiunt obligationes in emptionibus venditionibus, locationibus conductionibus, societatibus, mandatis. Ideo autem istis modis consensu dicitur obligatio contrahi, quia neque scriptura neque praesentia omnimodo opus est, ac ne dari quidquam necesse est, ut substantiam capiat obligatio, sed sufficit eos qui negotium gerunt consentire. Unde imter absentes quoque talia negotia contrahuntur, veluti per epistulam aut per nuntium. Item in his contractibus alter alteri obligatur in id quod alterum alteri ex bono et aequo praestare oportet, cum alioquin in verborum obligationibus alius stipuletur, alius promittat.
DE EMPTIONE ET VENDITIONE.
Emptio et venditio contrahitur simulatque de pretio convenerit,
quamvis nondum pretium numeratum sit ac ne arra quidem data fuerit.
nam quod arrae nomine datur argumentum est emptionis et venditionis
contractae. sed haec quidem de emptionibus et venditionibus
quae sine scriptura consistunt obtinere oportet: nam nihil a
nobis in huiusmodi venditionibus innovatum est. in his autem
quae scriptura conficiuntur non aliter perfectam esse emptionem et
venditionem constituimus, nisi et instrumenta emptionis fuerint
conscripta vel manu propria contrahentium, vel ab alio quidem
scripta, a contrahente autem subscripta et, si per tabellionem fiunt,
nisi et completiones acceperint et fuerint partibus absoluta.
donec enim aliquid ex his deest, et poenitentiae locus est et potest
emptor vel venditor sine poena recedere ab emptione. ita tamen
impune recedere eis concedimus nisi iam arrarum nomine aliquid fuerit
datum: hoc etenim subsecuto, sive in scriptis sive sine
scriptis venditio celebrata est, is qui recusat adimplere contractum,
si quidem emptor est, perdit quod dedit, si vero venditor, duplum
restituere compellitur, licet nihil super arris expressum est.
Pretium autem constitui oportet: nam nulla emptio sine pretio
esse potest. sed et certum pretium esse debet. alioquin
si ita inter aliquos convenerit, ut, quanti Titius rem aestimaverit,
tanti sit empta: inter veteres satis abundeque hoc dubitabatur,
sive constat venditio sive non. sed nostra decisio ita hoc
constituit, ut, quotiens sic composita sit venditio QUANTI
ILLE AESTIMAVERIT, sub hac condicione staret contractus,
ut, si quidem ipse qui nominatus est pretium definierit, omnimodo
secundum eius aestimationem et pretium persolvatur et res tradatur,
ut venditio ad effectum perducatur, emptore quidem ex empto actione,
venditore autem ex vendito agente. sin autem ille qui nominatus
est vel noluerit vel non potuerit pretiam definire, tunc pro nihilo
esse venditionem, quasi nullo pretio statuto. quod ius cum in
venditionibus nobis placuit, non est absurdum et in locationibus et
conductionibus trahere.
Item pretium in
numerata pecunia consistere debet. nam in ceteris rebus an
pretium esse possit, veluti homo aut fundus aut toga alterius rei
pretium esse possit, valde quaerebatur. Sabinus et Cassius
etiam in alia re putant posse pretium consistere: unde illud
est quod vulgo dicebatur, per permutationem rerum emptionem et
venditionem contrahi, eamque speciem emptionis venditionisque
vetustissimam esse: argumentoque utebantur Graeco poeta Homero,
qui aliqua parte exercitum Achivorum vinum sibi comparasse ait
permutatis quibusdam rebus, his verbis:
diversae
scholae auctores contra sentiebant, aliudque esse existimabant
permutationem rerum, aliud emptionem et venditionem. alioquin
non posse rem expediri, permutatis rebus, quae videatur res venisse
et quae pretii nomine data esse: nam utramque videri et venisse
et pretii nomine datam esse, rationem non pati. sed Proculi
sententia, dicentis permutationem propriam esse speciem contractus a
venditione separatam, merito praevaluit, cum et ipse aliis Homericis
versibus adiuvatur et validioribus rationibus argumentatur.
quod et anteriores divi principes admiserunt et in nostris digestis
latius significatur.
Cum autem emptio et
venditio contracta sit (quod effici diximus, simulatque de pretio
convenerit, cum sine scriptura res agitur), periculum rei venditae
statim ad emptorem pertinet, tametsi adhuc ea res emptori tradita non
sit. itaque si homo mortuus sit vel aliqua parte corporis
laesus fuerit, aut aedes totae aut aliqua ex parte incendio
consumptae fuerint, aut fundus vi fluminis totus vel aliqua ex parte
ablatus sit, sive etiam inundatione aquae aut arboribus turbine
deiectis longe minor aut deterior esse coeperit, emptoris damnum est,
cui necesse est, licet rem non fuerit nactus, pretium solvere.
quidquid enim sine dolo et culpa venditoris accidit, in eo venditor
securus est. sed et si post emptionem fundo aliquid per
alluvionem accessit, ad emptoris commodum pertinet: nam et
commodum eius esse debet cuius periculum est. Quodsi fugerit
homo qui veniit, aut subreptus fuerit, ita ut neque dolus neque culpa
venditoris interveniat animadvertendum erit an custodiam eius usque
ad traditionem venditor susceperit. sane enim, si susceperit,
ad ipsius periculum is casus pertinet: si non susceperit,
securus erit. idem et in ceteris animalibus ceterisque rebus
intellegimus. utique tamen vindicationem rei et condictionem
exhibere debebit emptori, quia sane, qui rem nondum emptori tradidit
adhuc ipse dominus est. idem est etiam de furti et de damni
iniuriae actione. Emptio tam sub condicione quam pure contrahi
potest. sub condicione veluti SI STICHUS
INTRA CERTUM DIEM TIBI PLACUERIT, ERIT
TIBI EMPTUS AUREIS TOT. Loca sacra vel
religiosa, item publica, veluti forum, basilicam, frustra quis sciens
emit, quas tamen si pro privatis vel profanis, deceptus a venditore,
emerit, habebit actionem ex empto, quod non habere ei liceat ut
consequatur quod sua interest deceptum eum non esse. idem iuris
est, si hominem liberum pro servo emerit.
DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE.
Locatio et conductio proxima est emptioni et venditioni iisdemque
iuris regulis consistit. nam ut emptio et venditio ita
contrahitur si de pretio convenerit, sic etiam locatio et conductio
ita contrahi intellegitur si merces constituta sit. et competit
locatori quidem locati actio, conductori vero conducti. Et quae
supra diximus, si alieno arbitrio pretium permissum fuerit, eadem et
de locatione et conductione dicta esse intellegamus, si alieno
arbitrio merces permissa fuerit. qua de causa si fulloni
polienda curandave aut sarcinatori sarcienda vestimenta quis dederit
nulla statim mercede constituta, sed postea tantum daturus quantum
inter eos convenerit, non proprie locatio et conductio contrahi
intellegitur, sed eo nomine praescriptis verbis actio datur.
Praeterea sicut vulgo quaerebatur, an permutatis rebus emptio et
venditio contrahitur: ita quaeri solebat de locatione et
conductione, si forte rem aliquam tibi utendam sive fruendam quis
dederit et invicem a te aliam utendam sive fruendam acceperit.
et placuit, non esse locationem et conductionem, sed proprium genus
esse contractus. veluti si, cum unum quis bovem haberet et
vicinus eius unum, placuerit inter eos, ut per denos dies invicem
boves commodarent, ut opus facerent, et apud alterum bos periit:
neque locati vel conducti neque commodati competit actio, quia non
fuit gratuitum commodatum, verum praescriptis verbis agendum est.
Adeo autem familiaritatem aliquam inter
se habere videntur emptio et venditio, item locatio et conductio, ut
in quibusdam causis quaeri soleat, utrum emptio et venditio
contrahatur, an locatio et conductio. ut ecce de praediis quae
perpetuo quibusdam fruenda traduntur, id est ut, quamdiu pensio sive
reditus pro his domino praestetur, neque ipsi conductori neque heredi
eius, cuive conductor heresve eius id praedium vendiderit aut
donaverit aut dotis nomine dederit aliove quo modo alienaverit
auferre liceat. sed talis contractus quia inter veteres
dubitabatur et a quibusdam locatio, a quibusdam venditio
existimabatur: lex Zenoniana lata est, quae emphyteuseos
contractui propriam statuit naturam neque ad locationem neque ad
venditionem inclinantem, sed suis pactionibus fulciendam, et si
quidem aliquid pactum fuerit, hoc ita optinere ac si natura talis
esset contractus, sin autem nihil de periculo rei fuerit pactum, tunc
si quidem totius rei interitus accesserit, ad dominum super hoc
redundare periculum, sin particularis, ad emphyteuticarium huiusmodi
damnum venire. quo iure utimur.
Item quaeritur, si cum aurifice Titio convenerit, ut is ex auro suo
certi ponderis certaeque formae anulos ei faceret et acciperet verbi
gratia aureos decem, utrum emptio et venditio contrahi videatur, an
locatio et conductio? et Cassius ait, materiae quidem emptionem
venditionemque contrahi, operae autem locationem et conductionem.
sed placuit, tantum emptionem et venditionem contrahi. quodsi
suum aurum Titius dederit, mercede pro opera constituta, dubium non
est quin locatio et conductio sit.
Conductor omnia secundum legem conductionis facere debet et, si quid
in lege praetermissum fuerit, id ex bono et aequo debet praestare.
qui pro usu aut vestimentorum aut argenti aut iumenti mercedem aut
dedit aut promisit, ab eo custodia talis desideratur qualem
diligentissimus paterfamilias suis rebus adhibet. quam si
praestiterit et aliquo casu rem amiserit, de restituenda ea non
tenebitur. Mortuo conductore intra tempora conductionis, heres
eius eodem iure in conductionem succedit.
DE SOCIETATE.
Societatem coire solemus aut totorum bonorum, quam Graeci
specialiter
appellant, aut unius alicuius negotiationis, veluti mancipiorum
emendorum vendendorumque, aut olei, vini, frumenti emendi
vendendique.
Et quidem si nihil de
partibus lucri et damni nominatim convenerit, aequales scilicet
partes et in lucro et in damno spectantur. quodsi expressae
fuerint partes, hae servari debent: nec enim umquam dubium
fuit, quin valeat conventio, si duo inter se pacti sunt ut ad unum
quidem duae partes et damni et lucri pertineant, ad aliam tertia.
De illa sane conventione quaesitum est, si Titius et Seius inter se
pacti sunt, ut ad Titium lucri duae partes pertineant, damni tertia,
ad Seium duae partes damni, lucri tertia, an rata debet haberi
conventio? Quintus Mucius contra naturam societatis talem
pactionem esse existimavit et ob id non esse ratam habendam.
Servius Sulpicius, cuius sententia praevaluit, contra sentit, quia
saepe quorundam ita pretiosa est opera in societate, ut eos iustum
sit meliore condicione in societatem admitti: nam et ita coiri
posse societatem non dubitatur, ut alter pecuniam conferat, alter non
conferat et tamen lucrum inter eos commune sit, quia saepe opera
alicuius pro pecunia valet. et adeo contra Quinti Mucii
sententiam obtinuit, ut illud quoque constiterit, posse convenire, ut
quis lucri partem ferat, damno non teneatur, quod et ipsum Servius
convenienter sibi existimavit: quod tamen ita intellegi
oportet, ut, si in aliqua re lucrum, in aliqua damnum allatum sit,
compensatione facta, solum quod superest intellegatur lucri esse.
Illud expeditum est, si in una causa pars fuerit expressa, veluti in
solo lucro vel in solo damno, in altera vero omissa: in eo
quoque quod praetermissum est eandem partem servari
Manet autem societas eo usque donec in eodem consensu
perseveraverint: at cum aliquis renuntiaverit societati,
solvitur societas. sed plane si quis callide in hoc
renuntiaverit societati ut obveniens aliquod lucrum solus habeat,
veluti si totorum bonorum socius, cum ab aliquo heres esset relictus,
in hoc renuntiaverit societati ut hereditatem solus lucrifaceret,
cogitur hoc lucrum communicare: si quid vero aliud lucri
faceret quod non captaverit, ad ipsum solum pertinet: ei vero
cui renuntiatum est, quidquid omnino post renuntiatam societatem
adquiritur, soli conceditur. Solvitur adhuc societas etiam
morte socii, quia qui societatem contrahit, certam personam sibi
elegit. sed et si consensu plurium societas coita sit, morte
unius socii solvitur etsi plures supersint, nisi si in coeunda
societate aliter convenerit. Item si alicuius rei contracta
societas sit et finis negotio impositus est, finitur societas.
Publicatione quoque distrahi societatem manifestum est, scilicet si
universa bona socii publicentur: nam cum in eius locum alius
succedit, pro mortuo habetur. Item si quis ex sociis, mole
debiti praegravatus, bonis suis cesserit et ideo propter publica aut
propter privata debita substantia eius veneat, solvitur societas.
sed hoc casu si adhuc consentiant in societatem, nova videtur
incipere societas.
Socius socio utrum eo
nomine tantum teneatur pro socio actione si quid dolo commiserit,
sicut is qui deponi apud se passus est, an etiam culpae, id est
desidiae atque neglegentiae, nomine, quaesitum est: praevaluit
tamen, etiam culpae nomine teneri eum. culpa autem non ad
exactissimam diligentiam dirigenda est: sufficit enim talem
diligentiam in communibus rebus adhibere socium, qualem suis rebus
adhibere solet. nam qui parum diligentem socium sibi adsumit,
de se queri, hoc est suae id imprudentiae imputare, debet.
DE MANDATO.
Mandatum contrahitur quinque modis, sive sua tantum gratia aliquis
tibi mandet, sive sua et tua, sive alienia tantum, sive sua et
aliena, sive tua et aliena. at si tua tantum gratia tibi
mandatum sit, supervacuum est mandatum et ob id nulla ex eo obligatio
nec mandati inter vos actio nascitur. Mandantis tantum gratia
intervenit mandatum, veluti si quis tibi mandet ut negotia eius
gereres, vel ut fundum ei emeres, vel ut pro eo sponderes. Tua
et mandantis, veluti si mandet tibi ut pecuniam sub usuris crederes
ei qui in rem ipsius mutuaretur, aut si, volente te agere cum eo ex
fideiussoria causa, mandet tibi ut cum reo agas periculo mandantis,
vel ut ipsius periculo stipuleris ab eo quem tibi deleget in id quod
tibi debuerat. Aliena tantum causa intervenit mandatum, veluti
si tibi mandet ut Titii negotia gereres, vel ut Titio fundum emeres,
vel ut pro Titio sponderes. Sua et aliena, veluti si de
communibus suis et Titii negotiis gerendis tibi mandet, vel ut sibi
et Titio fundum emeres, vel ut pro eo et Titio sponderes. Tua
et aliena, veluti si tibi mandet ut Titio sub usuris crederes.
quodsi ut sine usuris crederes, aliena tantum gratia intercedit
mandatum. Tua tantum gratia intervenit mandatum, veluti si tibi
mandet ut pecunias tuas potius in emptiones praediorum colloces quam
feneres, vel ex diverso ut feneres potius quem in emptiones
praediorum colloces. cuius generis mandatum magis consilium est
quam mandatum et ob id non est obligatorium, quia nemo ex consilio
mandati obligatur, etiamsi non expediat ei cui dabitur, cum liberum
cuique sit apud se explorare, an expediat consilium. itaque si
otiosam pecuniam domi te habentem hortatus fuerit aliquis, ut rem
aliquam emeres vel eum crederes, quamvis non expedierit tibi eam
emisse vel credidisse, non tamen tibi mandati tenetur. et adeo
haec ita sunt, ut quaesitum sit, an mandati teneatur qui mandavit
tibi, ut Titio pecuniam fenerares: sed obtinuit Sabini
sententia, obligatorium esse in hoc casu mandatum, quia non aliter
Titio credidisses quam si tibi mandatum esset. Illud quoque
mandatum non est obligatorium quod contra bonos mores est, veluti si
Titius de furto aut damno faciendo aut de iniuria facienda tibi
mandet. licet enim poenam istius facti nomine praestiteris, non
tamen ullam habes adversus Titium actionem.
Is qui exsequitur mandatum non debet excedere fines mandati. ut
ecce si quis usque ad centum aureos mandaverit tibi, ut fundum emeres
vel ut pro Titio sponderes, neque pluris emere debes neque in
ampliorem pecuniam fideiubere; alioquin non habebis cum eo mandati
actionem: adeo quidem, ut Sabino et Cassio placuerit, etiam si
usque ad centum aureos cum eo agere velis, inutiliter te acturum.
diversae scholae auctores recte te usque ad centum aureos acturum
existimant: quae sententia sane benignior est. quod si
minoris emeris, habebis scilicet cum eo actionem, quoniam qui mandat,
ut sibi centum aureorum fundus emeretur, is utique mandasse
intellegitur, ut minoris, si possit, emeretur.
Recte quoque mandatum contractum, si, dum adhuc integra res sit,
revocatum fuerit, evanescit. Item si adhuc integro mandato mors
alterutrius interveniat, id est vel eius qui mandaverit, vel eius qui
mandatum susceperit, solvitur mandatum. sed utilitatis causa
receptum est, si mortuo eo qui tibi mandaverit, tu ignorans eum
decessisse exsecutus fueras mandatum, posse te agere mandati
actione: alioquin iusta et probabilis ignorantia damnum tibi
afferat. et huic simile est quod placuit, si debitores
manumisso dispensatore Titii per ignorantiam liberto solverint,
liberari eos: cum alioquin stricta iuris ratione non possent
liberari, quia alii solvissent, quam cui solvere debuerint.
Mandatum non suscipere liberum est: susceptum autem
consummandum aut quam primum renuntiandum est, ut aut per semet ipsum
aut per alium eandem rem mandator exsequatur. nam nisi ita
renuntiatur ut integra causa mandatori reservetur eandem rem
explicandi, nihilo minus mandati actio locum habet, nisi si iusta
causa intercessit aut non renuntiandi aut intempestive renuntiandi.
Mandatum et in diem differri et sub
condicione fieri potest. In summa sciendum est, mandatum, nisi
gratuitum sit, in aliam formam negotii cadere: nam mercede
constituta, incipit locatio et conductio esse. et ut
generaliter dixerimus: quibus casibus, sine mercede suscepto
officio, mandati aut depositi contrahitur negotium, his casibus,
interveniente mercede, locatio et conductio contrahi intellegitur.
et ideo si fulloni polienda curandave vestimenta dederis aut
sarcinatori sarcienda, nulla mercede constituta neque promissa,
mandati competit actio.
DE OBLIGATIONIBUS QUASI EX CONTRACTU.
Post genera contractuum enumerata dispiciamus etiam de his
obligationibus quae non proprie quidem ex contractu nasci
intelleguntur, sed tamen, quia non ex maleficio substantiam capiunt,
quasi ex contractu nasci videntur.
Igitur cum quis absentis negotia gesserit, ultro citroque inter eos
nascuntur actiones, quae appellantur negotiorum gestorum: sed
domino quidem rei gestae adversus eum qui gessit directa competit
actio, negotiorum autem gestori contraria. quas ex nullo
contractu proprie nasci manifestum est: quippe ita nascuntur
istae actiones, si sine mandato quisque alienis negotiis gerendis se
obtulerit: ex qua causa ii quorum negotia gesta fuerint etiam
ignorantes obligantur. idque utilitatis causa receptum est, ne
absentium qui subita festinatione coacti, nulli demandata negotiorum
suorum administratione, peregre profecti essent, deserentur negotia:
quae sane nemo curaturus esset, si de eo quod quis impendisset nullam
habiturus esset actionem. sicut autem is qui utiliter gesserit
negotia, habet obligatum dominum negotiorum, ita et contra iste
quoque tenetur, ut administrationis rationem reddat. quo casu
ad exactissimam quisque diligentiam compellitur reddere rationem:
nec sufficit talem diligentiam adhibere, qualem suis rebus adhibere
soleret, si modo alius diligentior commodius administraturus esset
negotia.
Tutores quoque, qui tutelae
iudicio tenentur, non proprie ex contractu obligati intelleguntur
(nullum enim negotiam inter tutorem et pupillum contrahitur):
sed quia sane non ex maleficio tenentur, quasi ex contractu teneri
videntur. et hoc autem casu mutuae sunt actiones: non
tantum enim pupillus cum tutore habet tutelae actionem, sed et ex
contrario tutor cum pupillo habet contrariam tutelae, si vel
impenderit aliquid in rem pupilli vel pro eo fuerit obligatus aut rem
suam creditori eius obligaverit.
Item si
inter aliquos communis sit res sine societate, veluti quod pariter
eis legata donatave esset, et alter eorum alteri ideo teneatur
communi dividundo iudicio, quod solus fructus ex ea re perceperit,
aut quod socius eius in eam rem necessarias impensas fecerit:
non intellegitur proprie ex contractu obligatus esse, quippe nihil
inter se contraxerunt: sed quia non ex maleficio tenetur, quasi
ex contractu teneri videtur. Idem iuris est de eo qui coheredi
suo familiae erciscundae iudicio ex his causis obligatus est.
Heres quoque legatorum nomine non proprie ex contractu obligatus
intellegitur: neque enim cum herede neque cum defuncto ullum
negotium legatarius gessisse proprie dici potest: sed quia ex
maleficio non est obligatus heres, quasi ex contractu debere
intellegitur.
Item is cui quis per
errorem non debitum solvit quasi ex contractu debere videtur.
adeo enim non intellegitur proprie ex contractu obligatus ut, si
certiorem rationem sequamur, magis, ut supra diximus, ex distractu
quam ex contractu possit dici obligatus esse: nam qui solvendi
animo pecuniam dat, in hoc dare videtur, ut distrahat potius negotium
quam contrahat. sed tamen proinde is qui accepit obligatur, ac
si mutuum illi daretur, et ideo condictione tenetur. Ex
quibusdam tamen causis repeti non potest quod per errorem non debitum
solutum sit. namque definiverunt veteres, ex quibus causis
infitiando lis crescit, ex his causis non debitum solutum repeti non
posse, veluti ex lege Aquilia, item ex legato. quod veteres
quidem in his legatis locum habere voluerunt quae certa constituta
per damnationem cuicumque fuerant legata: nostra autem
constitutio cum unam naturam omnibus legatis et fideicommissis
indulsit, huiusmodi augmentum in omnibus legatis et fideicommissis
extendi voluit: sed non omnibus legatariis praebuit, sed
tantummodo in his legatis et fideicommissis quae sacrosanctis
ecclesiis, ceterisque venerabilibus locis quae religionis vel
pietatis intuitu honorificantur, derelicta sunt, quae si indebita
solvantur non repetuntur.
PER QUAS PERSONAS NOBIS OBLIGATIO ADQUIRITUR.
Expositis generibus obligationum quae ex contractu vel quasi ex contractu nascuntur, admonendi sumus, adquiri vobis non solum per vosmet ipsos, sed etiam per eas quoque personas quae in vestra potestate sunt, veluti per servos vestros et filios: ut tamen, quod per servos quidem vobis adquiritur, totum vestrum fiat, quod autem per liberos quos in potestate habetis ex obligatione fuerit adquisitum, hoc dividatur secundum imaginem rerum proprietatis et ususfructus, quam nostra discrevit constitutio: ut, quod ab actione commodum perveniat, huius usumfructum quidem habeat pater, proprietas autem filio servetur, scilicet patre actionem movente secundum novellae nostrae constitutionis divisionem. Item per liberos homines, et alienos servos quos bona fide possidetis, adquiritur vobis, sed tantum ex duabus causis, id est si quid ex operis suis vel ex re vestra adquirant. Per eum quoque servum in quo usumfructum vel usum habetis, similiter ex duabus istis causis vobis adquiritur. Communem servum pro dominica parte dominis adquirere certum est, excepto eo quod uni nominatim stipulando aut per traditionem accipiendo illi soli adquirit, veluti cum ita stipuletur: TITIO DOMINO MEO DARE SPONDES? sed si unius domini iussu servus fuerit stipulatus, licet antea dubitabatur, tamen post nostram decisionem res expedita est, ut illi tantum adquirat qui hoc ei facere iussit, ut supra dictum est.
QUIBUS MODIS OBLIGATIO TOLLITUR.
Tollitur autem omnis obligatio solutione eius quod debetur, vel si
quis, consentiente creditore, aliud pro alio solverit. nec
tamen interest, quis solvat, utrum ipse qui debet, an alius pro eo:
liberatur enim et alio solvente, sive sciente debitore sive ignorante
vel invito solutio fiat. item si reus solverit, etiam ii qui
pro eo intervenerunt liberantur. idem ex contrario contingit,
si fideiussor solverit: non enim solus ipse liberatur, sed
etiam reus.
Item per acceptilationem
tollitur obligatio. est autem acceptilatio imaginaria solutio.
quod enim ex verborum obligatione Titio debetur, id si velit Titius
remittere, poterit sic fieri, ut patiatur haec verba debitorem
dicere:
QUOD EGO TIBI PROMISI, HABESNE ACCEPTUM?
et Titius
respondeat HABEO; sed et Graece potest acceptum fieri,
dummodo sic fiat ut Latinis verbis solet:
quo genere, ut diximus, tantum eae obligationes solvuntur quae ex
verbis consistunt, non etiam ceterae: consentaneum enim visum
est, verbis factam obligationem posse aliis verbis dissolvi.
sed id quod ex alia causa debetur potest in stipulationem deduci et
per acceptilationem dissolvi. sicut autem quod debetur pro
parte recte solvitur, ita in partem debiti acceptilatio fieri
potest. Est prodita stipulatio, quae vulgo Aquiliana
appellatur, per quam stipulationem contingit ut omnium rerum
obligatio in stipulationem deducatur et ea per acceptilationem
tollatur. stipulatio enim Aquiliana novat omnes obligationes et
a Gallo Aquilio ita composita est:
QUIDQUID TE MIHI EX QUACUMQUE CAUSA DARE FACERE OPORTET, OPORTEBIT OPORTERETVE, PRAESENS IN DIEMVE QUARUMQUE RERUM MIHI TECUM ACTIO QUAEQUE ABS TE PETITIO VEL ADVERSUS TE PERSECUTIO EST, ERIT, QUODQUE TU MEUM HABES, TENES, POSSIDES, POSSIDERESVE DOLOVE MALO FECISTI QUO MINUS POSSIDERES, QUANTI QUAEQUE EARUM RERUM RES ERIT, TANTAM PECUNIAM DARI STIPULATUS EST AULUS AGERIUS, SPOPONDIT NUMERIUS NEGIDIUS.
item e diverso Numerius Negidius interrogavit Aulum Agerium:
QUIDQUID TIBI HODIERNO DIE PER AQUILIANAM STIPULATIONEM SPOPONDI, ID OMNE HABESNE ACCEPTUM?
respondit Aulus Agerius:
HABEO ACCEPTUM vel et ACCEPTUM TULI.
Praeterea novatione tollitur obligatio. veluti si id quod tu
Seio debeas, a Titio dari stipulatus sit. nam interventu novae
personae nova nascitur obligatio et prima tollitur translata in
posteriorem, adeo ut interdum, licet posterior stipulatio inutilis
sit, tamen prima novationis iure tollatur: veluti si id quod
Titio tu debebas a pupillo sine tutoris auctoritate stipulatus
fuerit, quo casu res amittitur: nam et prior debitor liberatur
et posterior obligatio nulla est. non idem iuris est, si a
servo quis stipulatus fuerit: nam tunc prior proinde obligatus
manet ac si postea nullus stipulatus fuisset. sed si eadem
persona sit a qua postea stipuleris, ita demum novatio fit, si quid
in posteriore stipulatione novi sit, forte si condicio aut dies aut
fideiussor adiciatur aut detrahatur. quod autem diximus, si
condicio adiciatur novationem fieri, sic intellegi oportet, ut ita
dicamus factam novationem si condicio extiterit: alioquin si
defecerit, durat prior obligatio. Sed cum hoc quidem inter
veteres constabat, tunc fieri novationem cum novandi animo in
secundam obligationem itum fuerat: per hoc autem dubium erat,
quando novandi animo videretur hoc fieri, et quasdam de hoc
praesumptiones alii in aliis casibus introducebant: ideo nostra
processit constitutio, quae apertissime definivit, tunc solum fieri
novationem, quotiens hoc ipsum inter contrahentes expressum fuerit
quod propter novationem prioris obligationis convenerunt; alioquin
manere et pristinam obligationem et secundam ei accedere, ut maneat
ex utraque causa obligatio secundum nostrae constitutionis
definitiones, quas licet ex ipsius lectione apertius cognoscere.
Hoc amplius eae obligationes quae
consensu contrahuntur contraria voluntate dissolvuntur. nam si
Titius et Seius inter se consenserunt ut fundum Tusculanum emptum
Seius haberet centum aureorum, deinde re nondum secuta, id est neque
pretio soluto neque fundo tradito, placuerit inter eos ut
discederetur ab emptione et venditione, invicem liberantur.
idem est et in conductione et locatione et omnibus contractibus qui
ex consensu descendunt, sicut iam dictum est
IMPERATORIS IVSTINIANI INSTITVTIONVM LIBER QVARTVS
LIBER QUARTUS: TITULORUM CONSPECTUS.
De obligationibus quae ex delicto nascuntur |
De his per quos agere possumus |
||
Vi bonorum raptorum |
De satisdationibus |
||
De lege Aquilia |
De perpetuis et temporalibus actionibus et quae ad heredes vel in heredes transeunt |
||
De iniuriis |
De exceptionibus |
||
De obligationibus quae quasi ex delicto nascuntur |
De replicationibus |
||
De actionibus |
De interdictis |
||
Quod cum eo qui in aliena potestate est negotium gestum esse dicitur |
De poena temere litigantium |
||
De noxalibus actionibus |
De officio iudicis |
||
Si quadrupes pauperiem fecisse dicetur |
De publicis iudiciis |
DE OBLIGATIONIBUS QUAE EX DELICTO NASCUNTUR.
Cum expositum sit superiore libro de obligationibus ex contractu et
quasi ex contractu, sequitur, ut de obligationibus ex maleficio
dispiciamus. sed illae quidem, ut suo loco tradidimus, in
quattuor genera dividuntur: hae vero unius generis sunt, nam
omnes ex re nascuntur, id est ex ipso maleficio, veluti ex furto aut
rapina aut damno aut iniuria.
Furtum est
contrectatio rei fraudulosa vel ipsius rei vel etiam usus eius
possessionisve: quod lege naturali prohibitum est admittere.
Furtum autem vel a furvo, id est nigro, dictum est, quod clam et
obscure fit et plerumque nocte: vel a fraude: vel a ferendo, id
est auferendo: vel a Graeco sermone, qui
appellant fures. immo etiam Graeci
dixerunt.
Furtorum autem genera duo
sunt, manifestum et nec manifestum. nam conceptum et oblatum
species potius actionis sunt furto cohaerentes quam genera furtorum,
sicut inferius apparebit. manifestus fur est, quem Graeci
appellant: nec solum is qui in ipso furto deprehenditur, sed
etiam is qui eo loco deprehenditur quo fit, veluti qui in domo furtum
fecit et, nondum egressus ianuam deprehensus fuerit, et qui in
oliveto olivarum aut in vineto uvarum furtum fecit, quamdiu in eo
oliveto aut in vineto fur deprehensus sit: immo ulterius furtum
manifestum extendendum est, quamdiu eam rem fur tenens visus vel
deprehensus fuerit sive in publico sive in privato vel a domino vel
ab alio, antequam eo pervenerit quo perferre ac deponere rem
destinasset, sed si pertulit quo destinavit, tametsi deprehendatur
cum re furtiva, non est manifestus fur. nec manifestum furtum
quid sit, ex his quae diximus intellegitur: nam quod manifestum
non est, id scilicet nec manifestum est. Conceptum furtum
dicitur cum apud aliquem testibus praesentibus furtiva res quaesita
et inventa sit: nam in eum propria actio constituta est,
quamvis fur non sit, quae appellatur concepti. oblatum furtum
dicitur, cum res furtiva ab aliquo tibi oblata sit eaque apud te
concepta sit, utique si ea mente tibi data fuerit, ut apud te potius
quam apud eum qui dederit, conciperetur: nam tibi, apud quem
concepta sit, propria adversus eum qui obtulit, quamvis fur non sit,
constituta est actio, quae appellatur ablati. est etiam
prohibiti furti actio adversus eum qui furtum quaerere testibus
praesentibus volentem prohibuerit. praeterea poena constituitur
edicto praetoris per actionem furti non exhibiti adversus eum qui
furtivam rem apud se quaesitam et inventam non exhibuit. sed
hae actiones, id est concepti et oblati et furti prohibiti nec non
furti non exhibiti in desuetudinem abierunt. cum enim
requisitio rei furtivae hodie secundum veterem observationem non
fit: merito ex consequentia etiam praefatae actiones ab usu
communi recesserunt, cum manifestissimum est quod omnes qui scientes
rem furtivam susceperint et celaverint, furti nec manifesti obnoxii
sunt. Poena manifesti furti quadrupli est tam ex servi persona
quam ex liberi, nec manifesti dupli.
Furtum autem fit non solum cum quis intercipiendi causa rem alienam
amovet, sed general iter cum quis alienam rem invito domino
contrectat. itaque sive creditor pignore, sive is apud quem res
deposita est ea re utatur, sive is qui rem utendam accepit in alium
usum eam transferat quam cuius gratia ei data est, furtum committit.
veluti si quis argentum utendum acceperit quasi amicos ad cenam
invitaturus et id peregre secum tulerit, aut si quis equum gestandi
causa commodatum sibi longius aliquo duxerit, quod veteres
scripserunt de eo qui in aciem equum perduxisset. Placuit
tamen, eos qui rebus commodatis aliter uterentur quam utendas
acceperint, ita furtum committere, si se intellegant id invito domino
facere eumque, si intellexisset, non permissurum, ac si permissurum
credant, extra crimen videri: optima sane distinctione, quia
furtum sine affectu furandi non committitur. Sed et si credat
aliquis, invito domino se rem commodatam sibi contrectare, domino
autem volente id fiat, dicitur furtum non fieri. unde illud
quaesitum est, cum Titius servum Maevii sollicitaverit, ut quasdam
res domino subriperet et ad eum perferret, et servus id ad Maevium
pertulerit, Maevius, dum vult Titium in ipso delicto deprehendere,
permisit servo quasdam res ad eum perferre, utrum furti an servi
corrupti iudicio teneatur Titius, an neutro? et cum nobis super
hac dubitatione suggestum est et antiquorum prudentium super hoc
altercationes perspeximus, quibusdam neque furti neque servi corrupti
actionem praestantibus, quibusdam furti tantummodo: nos
huiusmodi calliditati obviam euntes, per nostram decisionem sanximus,
non solum furti actionem, sed etiam servi corrupti contra eum dari:
licet enim is servus deterior a sollicitatore minime factus est, et
ideo non concurrant regulae quae servi corrupti actionem
introducerent, tamen consilium corruptoris ad perniciem probitatis
servi introductum est, ut sit ei poenalis actio imposita, tamquam re
ipsa fuisset servus corruptus, ne ex huiusmodi impunitate et in alium
servum, qui possit corrumpi, tale facinus a quibusdam pertentetur.
Interdum etiam liberorum hominum furtum fit, veluti si quis liberorum
nostrorum, qui in potestate nostra sunt, subreptus fuerit.
Aliquando autem etiam suae rei quisque furtum committit, veluti si
debitor rem quam creditori pignoris causa dedit subtraxerit.
Interdum furti tenetur qui ipse furtum non fecerit: qualis est
cuius ope et consilio furtum factum est. in quo numero est qui
tibi nummos excussit, ut alius eos raperet, aut obstitit tibi, ut
alius rem tuam surriperet, vel oves aut boves tuas fugaverit, ut
alius eas exciperet: et hoc veteres scripserunt de eo qui panno
rubro fugavit armentum. sed si quid eorum per lasciviam, et non
data opera ut furtum admitteretur, factum est, in factum actio dari
debet. at ubi ope Maevii Titius furtum fecerit, ambo furti
tenentur. ope consilio eius quoque furtum admitti videtur, qui
scalas forte fenestris supponit aut ipsas fenestras vel ostium
effringit, ut alius furtum faceret, quive ferramenta ad effringendum
aut scalas, ut fenestris supponerentur, commodaverit, sciens cuius
gratia commodaverit. certe qui nullam operam ad furtum
faciendum adhibuit, sed tantum consilium dedit atque hortatus est ad
furtum faciendum, non tenetur furti. Hi qui in parentium vel
dominorum potestate sunt si rem eis subripiant, furtum quidem illis
faciunt et res in furtivam causam cadit nec ob id ab ullo usucapi
potest antequam in domini potestatem revertatur; sed furti actio non
nascitur, quia nec ex alia ulla causa potest inter eos actio nasci:
si vero ope consilio alterius furtum factum fuerit, quia utique
furtum committitur, convenienter ille furti tenetur, quia verum est,
ope consilio eius furtum factum esse.
Furti autem actio ei competit cuius interest rem salvam esse, licet
dominus non sit: itaque nec domino aliter competit quam si eius
intersit rem non perire. Unde constat, creditorem de pignore
subrepto furti agere posse, etiamsi idoneum debitorem habeat, quia
expedit ei pignori potius incumbere quam in personam agere:
adeo quidem ut, quamvis ipse debitor eam rem subripuerit, nihilo
minus creditori competat actio furti. Item si fullo polienda
curandave aut sarcinator sarcienda vestimenta mercede certa acceperit
eaque furto amiserit, ipse furti habet actionem, non dominus, quia
domini nihil interest eam rem non perisse, cum iudicio locati a
fullone aut sarcinatore rem suam persequi potest. sed et bonae
fidei emptori, subrepta re quam emerit, quamvis dominus non sit,
omnimodo competit furti actio, quemadmodum et creditori.
fulloni vero et sarcinatori non aliter furti competere placuit, quam
si solvendo sint, hoc est si domino rei aestimationem solvere
possint: nam si solvendo non sunt, tunc quia ab eis suum
dominus consequi non possit, ipsi domino furti actio competit, quia
hoc casu ipsius interest rem salvam esse. idem est et si in
parte solvendo sint fullo aut sarcinator. Quae de fullone et
sarcinatore diximus, eadem et ad eum cui commodata res est
transferenda veteres existimabant: nam ut ille fullo mercedem
accipiendo custodiam praestat, ita is quoque qui commodum utendi
percipit similiter necesse habet custodiam praestare. sed
nostra providentia etiam hoc in decisionibus nostris emendavit, ut in
domini sit voluntate, sive commodati actionem adversus eum qui rem
commodatam accepit movere desiderat, sive furti adversus eum qui rem
subripuit, et alterutra earum electa, dominum non posse ex
poenitentia ad alteram venire actionem. sed si quidem furem
elegerit, illum qui rem utendam accepit penitus liberari. sin
autem commodator veniat adversus eum qui rem utendam accepit, ipsi
quidem nullo modo competere posse adversus furem furti actionem, eum
autem qui pro re commodata convenitur, posse adversus furem furti
habere actionem, ita tamen si dominus, sciens rem esse subreptam,
adversus eum cui res commodata fuit pervenit: sin autem nescius
et dubitans rem non esse apud eum commodati actionem instituit,
postea autem, re comperta, voluit remittere quidem commodati
actionem, ad furti autem pervenire, tunc licentia ei concedatur et
adversus furem venire, nullo obstaculo ei opponendo, quoniam incertus
constitutus movit adversus eum qui rem utendam accepit commodati
actionem (nisi domino ab eo satisfactum est: tunc etenim
omnimodo furem a domino quidem furti actione liberari, suppositum
autem esse ei qui pro re sibi commodata domino satisfecit), cum
manifestissimum est, etiam si ab initio dominus actionem instituit
commodati ignarus rem esse subreptam, postea autem, hoc ei cognito,
adversus furem transivit, omnimodo liberari eum qui rem commodatam
accepit, quemcumque causae exitum dominus adversus furem habuerit:
eadem definitione obtinente, sive in partem sive in solidum solvendo
sit is qui rem commodatam accepit. Sed is apud quem res
deposita est custodiam non praestat, sed tantum in eo obnoxius est,
si quid ipse dolo malo fecerit: qua de causa si res ei subrepta
fuerit, quia restituendae eius nomine depositi non tenetur nec ob id
eius interest, rem salvam esse, furti agere non potest, sed furti
actio domino competit. In summa sciendum est, quaesitum esse,
an impubes rem alienam amovendo furtum faciat. et placet, quia
furtum ex affectu consistit, ita demum obligari eo crimine impuberem,
si proximus pubertati sit, et obid intellegat se delinquere.
Furti actio sive dupli sive quadrupli tantum ad poenae persecutionem
pertinet: nam ipsius rei persecutionem extrinsecus habet
dominus, quam aut vindicando aut condicendo potest auferre. sed
vindicatio quidem adversus possessorem est, sive fur ipse possidet
sive alius quilibet: condictio autem adversus ipsum furem
heredemve eius, licet non possideat, competit.
VI BONORUM RAPTORUM.
Qui res alienas rapit, tenetur quidem etiam furti (quis enim magis alienam rem invito domino contrectat quam qui vi rapit? ideoque recte dictum est, eum improbum furem esse): sed tamen propriam actionem eius delicti nomine praetor introduxit, quae appellatur vi bonorum raptorum et est intra annum quadrupli, post annum simpli. quae actio utilis est, etiamsi quis unam rem, licet minimam, rapuerit. quadruplum autem non totum poena est et extra poenam rei persecutio, sicut in actione furti manifesti diximus: sed in quadruplo inest et rei persecutio, ut poena tripli sit, sive comprehendatur raptor in ipso delicto sive non. ridiculum est enim levioris esse condicionis eum qui vi rapit quam qui clam amovet. Quia tamen ita competit haec actio, si dolo malo quisque rapuerit: qui aliquo errore inductus, suam rem esse, et imprudens iuris eo animo rapuit quasi domino liceat rem suam etiam per vim auferre possessoribus, absolvi debet. cui scilicet conveniens est nec furti teneri eum qui eodem hoc animo rapuit. sed ne, dum talia excogitentur, inveniatur via per quam raptores impune suam exerceant avaritiam: melius divalibus constitutionibus pro hac parte prospectum est, ut nemini liceat vi rapere rem mobilem vel se moventem, licet suam eandem rem existimet: sed si quis contra statuta fecerit, rei quidem suae dominio cadere, sin autem aliena sit, post rei restitutionem etiam aestimationem eiusdem rei praestare. quod non solum in mobilibus rebus, quae rapi possunt, constitutiones optinere censuerunt, sed etiam in invasionibus quae circa res soli fiunt, ut ex hac omni rapina homines abstineant. In hac actione non utique spectatur, rem in bonis actoris esse: nam sive in bonis sit sive non sit, si tamen ex bonis sit, locum haec actio habebit. quare sive commodata sive locata sive etiam pignerata sive deposita sit apud Titium, sic ut intersit eius non auferri, veluti si in re deposita culpam quoque promisit, sive bona fide possideat, sive usumfructum in ea quis habeat, vel quod aliud ius ut intersit eius non rapi: dicendum est, competere ei hanc actionem, ut non dominium accipiat, sed illud solum quod ex bonis eius qui rapinam passus est, id est quod ex substantia eius, ablatum esse proponatur. et generaliter dicendum est, ex quibus causis furti actio competit in re clam facta, ex iisdem causis omnes habere hanc actionem.
DE LEGE AQUILIA.
Damni iniuriae actio constituitur per legem Aquiliam. cuius
primo capite cautum est ut, si quis hominem alienum alienamve
quadrupedem, quae pecudum numero sit, iniuria occiderit, quanti ea
res in eo anno plurimi fuit, tantum domino dare damnetur.
Quod autem non praecise de quadrupede, sed de ea tantum quae "pecudum
numero" est cavetur, eo pertinet, ut neque de feris bestiis
neque de canibus cautum esse intellegamus, sed de his tantum quae
proprie pasci dicuntur, quales sunt equi, muli, asini, boves, oves,
caprae. de suibus quoque idem placuit: nam et sues
pecorum appellatione continentur, quia et hi gregatim pascuntur:
sic denique et Homerus in Odyssea ait, sicut Aelius Marcianus in suis
institutionibus refert:
"Iniuria" autem occidere intellegitur, qui nullo iure
occidit. itaque qui latronem occidit, non tenetur, utique si
aliter periculum effugere non potest. Ac ne is quidem hac lege
tenetur qui casu occidit, si modo culpa eius nulla invenitur:
nam alioquin non minus quam ex dolo ex culpa quisque hac lege
tenetur. Itaque si quis, dum iaculis ludit vel exercitatur,
transeuntem servum tuum traiecerit, distinguitur. nam si id a
milite quidem in Campo, locove ubi solitum est exercitari, admissum
est, nulla culpa eius intellegitur: si alius tale quid admisit,
culpae reus est. idem iuris est de milite, si is in alio loco
quam qui exercitandis militibus destinatus est, id admisit.
Item si putator ex arbore deiecto ramo servum tuum transeuntem
occiderit, si prope viam publicam aut vicinalem id factum est neque
praeclamavit, ut casus evitari possit, culpae reus est: si
praeclamavit neque ille curavit cavere, extra culpam est putator.
aeque extra culpam esse intellegitur, si seorsum a via forte vel in
medio fundo caedebat, licet non praeclamavit, quia eo loco nulli
extraneo ius fuerat versandi. Praeterea si medicus, qui servum
tuum secuit, dereliquerit curationem atque ob id mortuus fuerit
servus, culpae reus est. Imperitia quoque culpae adnumeratur,
veluti si medicus ideo servum tuum occiderit, quod eum male secuerit
aut perperam ei medicamentum dederit. Impetu quoque mularum,
quas mulio propter imperitiam retinere non potuerit, si servus tuus
oppressus fuerit, culpae reus est mulio. sed et si propter
infirmitatem retinere eas non potuerit, qui, cum alius firmior
retinere potuisset, aeque culpae tenetur. eadem placuerunt de
eo quoque, cum equo veheretur, impetum eius aut propter infirmitatem
aut propter imperitiam suam retinere non potuerit.
His autem verbis legis "quanti id in eo anno plurimi fuerit"
illa sententia exprimitur, ut si quis hominem tuum, qui hodie claudus
aut luscus aut mancus erit, occiderit, qui in eo anno integer aut
pretiosus fuerit, non tanti teneatur quanti is hodie erit, sed quanti
in eo anno plurimi fuerit. qua ratione creditum est, poenalem
esse huius legis actionem, quia non solum tanti quisque obligatur
quantum damni dederit, sed aliquando longe pluris: ideoque
constat, in heredem eam actionem non transire, quae transitura
fuisset si ultra damnum numquam lis aestimaretur. Illud non ex
verbis legis, sed ex interpretatione placuit, non solum perempti
corporis aestimationem habendam esse, secundum ea quae diximus, sed
eo amplius quidquid praeterea, perempto eo corpore, damni vobis
adlatum fuerit, veluti si servum tuum heredem ab aliquo institutum
ante quis occiderit quam is iussu tuo adiret: nam hereditatis
quoque amissae rationem esse habendam constat. item si ex pari
mularum unam vel ex quadriga equorum unum occiderit, vel ex comoedis
unus servus fuerit occisus: non solum occisi fit aestimatio,
sed eo amplius id quoque computatur, quanto depretiati sunt qui
supersunt. Liberum est autem ei cuius servus fuerit occisus, et
privato iudicio legis Aquiliae damnum persequi, et capitalis criminis
eum reum facere.
Caput secundum legis
Aquiliae in usu non est.
Capite tertio
de omni cetero damno cavetur. Itaque si quis servum, vel eam
quadrupedem quae pecudum numero est, vulneraverit, sive eam
quadrupedem quae pecudum numero non est, veluti canem aut feram
bestiam, vulneraverit aut occiderit, hoc capite actio constituitur.
in ceteris quoque omnibus animalibus, item in omnibus rebus quae
anima carent, damnum iniuria datum hac parte vindicatur. si
quid enim ustum aut ruptum aut fractum fuerit, actio ex hoc capite
constituitur: quamquam potuerit sola rupti appellatio in omnes
istas causas sufficere: "ruptum" enim intellegitur
quoquo modo corruptum. unde non solum usta aut fracta, sed
etiam scissa et collisa et effusa et quoquo modo perempta atque
deteriora facta hoc verbo continentur: denique responsum est,
si quis in alienum vinum aut oleum id immiserit quo naturalis bonitas
vini vel olei corrumperetur, ex hac parte legis eum teneri.
Illud palam est, sicut ex primo capite ita demum quisque tenetur, si
dolo aut culpa eius homo aut quadrupes occisus occisave fuerit, ita
ex hoc capite ex dolo aut culpa de cetero damno quemque teneri.
hoc tamen capite non quanti in eo anuo, sed quanti in diebus triginta
proximus res fuerit, obligatur is qui damnum dederit. Ac ne
"plurimi" quidem verbum adicitur; sed Sabino recte placuit,
perinde habendam aestimationem ac si etiam hac parte "plurimi"
verbum adiectum fuisset: nam plebem Romanam, quae Aquilio
tribuno rogante hanc legem tulit, contentam fuisse, quod prima parte
eo verbo usa est.
Ceterum placuit, ita
demum ex hac lege actionem esse, si quis praecipue corpore suo damnum
dederit. ideoque in eum qui alio modo damnum dederit, utiles
actiones dari solent: veluti si quis hominem alienum aut pecus
ita incluserit ut fame necaretur, aut iumentum tam vehementer egerit
ut rumperetur, aut pecus in tantum exagitaverit ut praecipitaretur,
aut si quis alieno servo persuaserit ut in arborem ascenderet vel in
puteum descenderet, et is ascendendo vel descendendo aut mortuus
fuerit aut aliqua parte corporis laesus erit, utilis in eum actio
datur. sed si quis alienum servum de ponte aut ripa in flumen
deiecerit et is suffocatus fuerit, eo quod proiecerit corpore suo
damnum dedisse non difficiliter intellegi poterit ideoque ipsa lege
Aquilia tenetur. sed si non corpore damnum fuerit datum neque
corpus laesum fuerit, sed alio modo damnum alicui contigit, cum non
sufficit neque directa neque utilis Aquilia, placuit eum qui obnoxius
fuerit in factum actione teneri: veluti si quis, misericordia
ductus, alienum servum compeditum solverit, ut fugeret.
DE INIURIIS.
Generaliter iniuria dicitur omne quod non iure fit specialiter alias
contumelia, quae a contemnendo dicta est, quam Graeci
appellant; alias culpa, quam Graeci
dicunt, sicut in lege Auilia damnum iniuria accipitur; alias
iniquitas et iniustitia, quam Graeci
vocant. cum enim praetor vel iudex non iure contra quem
pronuntiat, iniuriam accepisse dicitur.
Iniuria autem committitur non solum cum quis pugno puta aut fustibus
caesus vel etiam verberatus erit, sed etiam si cui convicium factum
fuerit, sive cuius bona, quasi debitoris, possessa fuerint ab eo qui
intellegebat nihil eum sibi debere, vel si quis ad infamiam alicuius
libellum aut carmen scripserit, composuerit, ediderit, dolove malo
fecerit quo quid eorum fieret; sive quis matremfamilias aut
praetextatum praetextatamve adsectatus fuerit, sive cuius pudicitia
attentata esse dicetur: et denique aliis pluribus modis admitti
iniuriam manifestum est.
Patitur autem
quis iniuriam non solum per semet ipsum, sed etiam per liberos suos,
quos in potestate habet: item per uxorem suam, id enim magis
praevaluit. itaque si filiae alicuius, quae Titio nupta est,
iniuriam feceris, non solum filiae nomine tecum iniuriarum agi
potest, sed etiam patris quoque et mariti nomine. contra autem,
si viro iniuria facta sit, uxor iniuriarum agere non potest:
defendi enim uxores a viris, non viros ab uxoribus aequum est.
sed et socer nurus nomine, cuius vir in potestate est, iniuriarum
agere potest. Servis autem ipsis quidem nulla iniuria fieri
intellegitur, sed domino per eos fieri videtur. non tamen
iisdem modis quibus etiam per liberos et uxores, sed ita cum quid
atrocius commissum fuerit et quod aperte ad contumeliam domini
respicit: veluti si quis alienum servum verberaverit, et in
hunc casum actio proponitur. at si quis servo convicium fecerit
vel pugno eum percusserit, nulla in eum actio domino competit.
Si communi servo iniuria facta sit, aequum est, non pro ea parte qua
dominus quisque est aestimationem iniuriae fieri, sed ex dominorum
persona, quia ipsis fit iniuria. Quodsi ususfructus in servo
Titii est, proprietas Maevii est, magis Maevio iniuria fieri
intellegitur. Sed si libero qui tibi bona fide servit iniuria
facta sit, nulla tibi actio dabitur, sed suo nomine is expereri
poterit: nisi in contumeliam tuam pulsatus sit, tunc enim
competit et tibi iniuriarum actio. idem ergo est et in servo
alieno bona fide tibi serviente, ut totiens admittatur iniuriarum
actio, quotiens in tuam contumeliam iniuria ei facta sit.
Poena autem iniuriarum ex lege duodecim tabularum propter membrum
quidem ruptum talio erat: propter os vero fractum nummariae
poenae erant constitutae quasi in magna veterum paupertate. sed
postea praetores permittebant ipsis qui iniuriam passi sunt eam
aestimare, ut iudex vel tanti condemnet, quanti iniuriam passus
aestimaverit, vel minoris, prout ei visum fuerit. sed poena
quidem iniuriae quae ex lege duadecim tabularum introducta est in
desuetudinem abiit: quam autem praetores introduxerunt, quae
etiam honoraria appellatur, in iudiciis frequentatur. nam
secundum gradum dignitatis vitaeque honestatem crescit aut minuitur
aestimatio iniuriae: qui gradus condemnationis et in servili
persona non immerito servatur, ut aliud in servo actore, aliud in
medii actus homine, aliud in vilissimo vel compedito constituatur.
Sed et lex Cornelia de iniuriis loquitur et iniuriarum actionem
introduxit. quae competit ob eam rem, quod se pulsatum quis
verberatumve, domumve suam vi introitum esse dicat. domum autem
accipimus, sive in propria domo quis habitat sive in conducta vel
gratis sive hospitio receptus sit. Atrox iniuria aestimatur vel
ex facto, veluti si quis ab aliquo vulneratus fuerit vel fustibus
caesus: vel ex loco, veluti si cui in theatro vel in foro vel
in conspectu praetoris iniuria facta sit: vel ex persona,
veluti si magistratus iniuriam passus fuerit, vel si senatori ab
humili iniuria facta sit, aut parenti patronoque fiat a liberis vel
libertis; aliter enim senatoris et parentis patronique, aliter
extranei et humilis personae iniuria aestimatur. nonnumquam et
locus vulneris atrocem iniuriam facit, veluti si in oculo quis
percussus sit. parvi autem refert, utrum patrifamilias an
filiofamilias talis iniuria facta sit: nam et haec atrox
aestimabitur.
In summa sciendum est, de
omni inuria eum qui passus est posse vel criminaliter agere vel
civiliter. et si quidem civiliter agatur, aestimatione facta
secundum quod dictum est, poena imponitur. sin autem
criminaliter, officio iudicis extraordinaria poena reo irrogatur:
hoc videlicet observando, quod Zenoniana constitutio introduxit, ut
viri illustres quique supra eos sunt et per procuratores possint
actionem iniuriaram criminaliter vel persequi vel suscipere, secundum
eius tenorem qui ex ipsa manifestius apparet. Non solum autem
is iniuriarum tenetur qui fecit iniuriam, hoc est qui percussit:
verum ille quoque continebitur qui dolo fecit vel qui curavit ut cui
mala pugno percuteretur. Haec actio dissimulatione aboletur:
et ideo, si quis iniuriam dereliquerit, hoc est statim passus ad
animum suum non revocaverit, postea ex poenitentia remissam iniuriam
non poterit recolere.
DE OBLIGATIONIBUS QUAE QUASI EX DELICTO NASCUNTUR.
Si iudex litem suam fecerit, non proprie ex maleficio obligatus
videtur. sed quia neque ex contractu obligatus est et utique
peccasse aliquid intellegitur, licet per imprudentiam: ideo
videtur quasi ex maleficio teneri, et in quantum de ea re aequum
religioni iudicantis videbitur, poenam sustinebit.
Item is ex cuius coenaculo vel proprio ipsius vel conducto vel in quo
gratis habitabat, deiectum effusumve aliquid est, ita ut alicui
noceretur, quasi ex maleficio obligatus intellegitur: ideo
autem non proprie ex maleficio obligatus intellegitur, quia plerumque
ob alterius culpam tenetur aut servi aut liberi. cui similis
est is qui ea parte qua vulgo iter fieri solet id positum aut
suspensum habet quod potest, si ceciderit, alicui nocere: quo
casu poena decem aureorum constituta est. de eo vero quod
deiectum effusumve est, dupli quanti damnum datum sit, constituta est
actio. ob hominem vero liberum occisum quinquaginta aureorum
poena constituitur: si vero vivet nocitumque ei esse dicetur,
quantum ob eam rem aequum iudici videtur, actio datur: iudex
enim computare debet mercedes medicis praestitas ceteraque impendia
quae in curatione facta sunt, praeterea operarum quibus caruit, aut
cariturus est, ob id quod inutilis factus est. Si
filiusfamilias seorsum a patre habitaverit et quid ex coenaculo eius
deiectum effusumve sit, sive quid positum suspensumve habuerit cuius
casus periculosus est: Iuliano placuit, in patrem nullam esse
actionem, sed cum ipso filio agendum. quod et in filiofamilias
iudice observandum est, qui litem suam fecerit.
Idem exercitor navis aut cauponae aut stabuli de damno, dolo aut
furto, quod in nave aut in caupona aut in stabulo factum erit, quasi
ex maleficio teneri videtur, si modo ipsius nullum est maleficium,
sed alicuius eorum quorum opera navem aut cauponam aut stabulum
exerceret: cum enim neque ex contractu sit adversus eum
constituta haec actio et aliquatenus culpae reus est, quod opera
malorum hominum uteretur, ideo quasi ex maleficio teneri videtur.
in his autem casibus in factum actio competit, quae heredi quidem
datur, adversus heredem autem non competit.
DE ACTIONIBUS.
Superest, ut de actionibus loquamur. actio autem nihil aliud
est quam ius persequendi iudicio quod sibi debetur.
Omnium actionum, quibus inter aliquos apud iudices arbitrosve de qua
re quaeritur, summa divisio in duo genera deducitur: aut enim
in rem sunt aut in personam. namque agit unusquisque aut cum eo
qui ei obligatus est vel ex contractu vel ex maleficio, quo casu
proditae actiones in personam sunt, per quas intendit adversarium ei
dare facere oportere, et aliis quibusdam modis: aut cum eo agit
qui nullo iure ei obligatus est, movet tamen alicui de aliqua re
controversiam. quo casu proditae actiones in rem sunt.
veluti si rem corporalem possideat quis, quam Titius suam esse
affirmet, et possessor dominum se esse dicat: nam si Titius
suam esse intendat, in rem actio est. Aeque si agat, ius sibi
esse re, fundo forte vel aedibus, utendifruendi vel per fundum vicini
eundi, agendi vel ex fundo vicini aquam ducendi, in rem actio est.
eiusdem generis est actio de iure praediorum urbanorum, veluti si
agat, ius sibi esse altius aedes suas tollendi prospiciendive vel
proiciendi aliquid vel immittendi in vicini aedes. contra
quoque de usufructu et de servitutibus praediorum rusticorum, item
praediorum urbanorum invicem quoque proditae sunt actiones, ut quis
intendat, ius non esse adversario utendifruendi, eundi, agendi
aquamve ducendi, item altius tollendi, prospiciendi, proiciendi,
immittendi: istae quoque actiones in rem sunt, sed negativae.
quod genus actionis in controversiis rerum corporalium proditum non
est: nam in his is agit qui non possidet: ei vero qui
possidet non est actio prodita per quam neget rem alterius esse.
sane uno casu qui possidet nihilo minus actoris partes obtinet, sicut
in latioribus digestorum libris oppotunius apparebit.
Sed istae quidem actiones, quarum mentionem habuimus, et si quae sunt
similes, ex legitimis et civilibus causis descendunt. aliae
autem sunt, quas praetor ex sua iurisdictione comparatas habet tam in
rem quam in personam, quas et ipsas necessarium est exemplis
ostendere. ecce plerumque ita permittit in rem agere, ut vel
actor diceret, se quasi usucepisse quod usu non ceperit, vel ex
diverso possessor diceret, adversariam suum usu non cepisse quod
usuceperit. Namque si cui ex iusta causa res aliena tradita
fuerit, veluti ex causa emptionis aut donationis aut dotis aut
legatorum, necdum eius rei dominus effectus est, si eius rei casu
possessionem amiserit, nullam habet directam in rem actionem ad eam
rem persequendam: quippe ita proditae sunt iure civili
actiones, ut quis dominium suum vindicet. sed quia sane durum
erat, eo casu deficere actionem, inventa est a praetore actio, in qua
dicit is qui possessionem amisit eam rem se usucepisse, et ita
vindicat suam esse. quae actio Publiciana appellatur, quoniam
primum a Publicio praetore in edicto proposita est.
Rursus ex diverso si quis, cum rei publicae causa abesset vel in
hostium potestate esset, rem eius qui in civitate esset usuceperit,
permittitur domino, si possessor rei publicae causa abesse desierit,
tunc intra annum, rescissa usucapione, eam petere, id est ita petere
ut dicat, possessorem usu non cepisse et ob id suam esse rem.
quod genus actionis et aliis, simili aequitate motus, praetor
accommodat, sicut ex latiore digestorum seu pandectarum volumine
intellegere licet.
Item si quis in
fraudem creditorum rem suam alicui tradiderit, bonis eius a
creditoribus ex sententia praesidis possessis, permittitur ipsis
creditoribus, rescissa traditione, eam rem petere, id est dicere eam
rem traditam non esse et ob id in bonis debitoris mansisse.
Item Serviana et quasi Serviana, quae etiam hypothecaria vocatur, ex
ipsius praetoris iurisdictione substantiam capit. Serviana
autem experitur quis de rebus coloni, quae pignoris iure pro
mercedibus fundi ei tenentur; quasi Serviana autem qua creditores
pignora hypothecasve persequuntur. inter pignus autem et
hypothecam quantum ad actionem hypothecariam nihil interest:
nam de qua re inter creditorem et debitorem convenerit ut sit pro
debito obligata, utraque hac appellatione continetur. sed in
aliis differentia est: nam pignoris appellatione eam proprie
contineri dicimus quae simul etiam traditur creditori, maxime si
mobilis sit: at eam quae sine traditione nuda conventione
tenetur proprie hypothecae appellatione contineri dicimus.
In personam quoque actiones ex sua iurisdictione propositas habet
praetor, veluti de pecunia constituta: cui similis videbatur
receptitia: sed ex nostra constitutione, cum et, si quid
plenius habebat, hoc in pecuniam constitutam transfusum est, ea quasi
supervacua iussa est cum sua auctoritate a nostris legibus recedere.
item praetor proposuit de peculio servorum filiorumque familias, et
ex qua quaeritur, an actor iuraverit, et alias complures. De
pecunia autem constituta cum omnibus agitur quicumque vel pro se vel
pro alio soluturos se constituerint, nulla scilicet stipulatione
interposita. nam alioquin si stipulanti promiserint, iure
civili tenentur. Actionem autem de peculio ideo adversus patrem
dominumve comparavit praetor quia, licet ex contractu filiorum
servorumve ipso iure non teneantur, aequum tamen esset peculio tenus,
quod veluti patrimoniam est filiorum filiarumque, item servorum,
condemnari eos. Item si quis postulante adversario iuraverit,
deberi sibi pecuniam quam peteret, neque ei solvatur, iustissime
accommodat ei talem actionem, per quam non illud quaeritur, an ei
pecunia debeatur, sed an iuraverit.
Poenales quoque actiones praetor bene multas ex sua iurisdictione
introduxit: veluti adversus eum qui quid ex albo eius
corrupisset: et in eum qui patronum vel parentem in ius
vocasset, cum id non impetrasset: item adversus eum qui vi
exemerit eum qui in ius vocaretur, cuiusve dolo alius exemerit:
et alias innumerabiles.
Praeiudiciales
actiones in rem esse videntur, quales sunt, per quas quaeritur, an
aliquis liber vel an libertus sit, vel de partu agnoscendo. ex
quibus fere una illa legitimam causam habet, per quam quaeritur, an
aliquis liber sit: ceterae ex ipsius praetoris iurisdictione
substantiam capiunt.
Sic itaque
discretis actionibus, certum est, non posse actorem rem suam ita ab
aliquo petere SI PARET EUM DARE OPORTERE: nec enim quod actoris
est, id ei dari oportet, quia scilicet dari cuiquam id intellegitur
quod ita datur ut eius fiat, nec res quae iam actoris est, magis eius
fieri potest. plane odio furum, quo magis pluribus actionibus
teneantur, effectum est, ut extra poenam dupli aut quadrupli, rei
recipiendae nomine fures etiam hac actione teneantur SI PARET EOS
DARE OPORTERE, quamvis sit adversus eos etiam haec in rem actio, per
quam rem suam quis esse petit. Appellamus autem in rem quidem
actiones vindicationes: in personam vero actiones, quibus dare
facere oportere intenditur, condictiones. condicere enim est
denuntiare prisca lingua: nunc vero abusive dicimus
condictionem actionem in personam, qua actor intendit dari sibi
oportere: nulla enim hoc tempore eo nomine denuntiatio fit.
Sequens illa divisio est, quod quaedam
actiones rei persequendae gratia comparatae sunt, quaedam poenae
persequendae, quaedam mixtae sunt. Rei persequendae causa
comparatae sunt omnes in rem actiones. earum vero actionum quae
in personam sunt, hae quidem quae ex contractu nascuntur fere omnes
rei persequendae causa comparatae videntur: veluti quibus
mutuam pecuniam vel in stipulatum deductam petit actor, item
commodati, depositi, mandati, pro socio, ex empto vendito, locato
conducto. plane si depositi agetur, eo nomine quod tumultus,
incendii, ruinae, naufragii causa depositum sit, in duplum actionem
praetor reddit, si modo cum ipso apud quem depositum sit aut cum
herede eius ex dolo ipsius agitur: quo casu mixta est actio.
Ex maleficiis vero proditae actiones aliae tantum poenae persequendae
causa comparatae sunt, aliae tam poenae quam rei persequendae et ob
id mixtae sunt. poenam tantum persequitur quis actione furti;
sive enim manifesti agatur quadrupli sive nec manifesti dupli, de
sola poena agitur: nam ipsam rem propria actione persequitur
quis, id est suam esse petens, sive fur ipse eam rem possideat, sive
alius quilibet: eo amplius adversus furem etiam condictio est
rei. Vi autem bonorum raptorum actio mixta est, quia in
quadruplo rei persecutio continetur, poena autem tripli est.
sed et legis Aquiliae actio de damno mixta est, non solum si adversus
infitiantem in duplum agatur, sed interdum et si in simplum quisque
agit. veluti si quis hominem claudum aut luscum occiderit, qui
in eo anno integer et magni pretii fuerit; tanti enim damnatur,
quanti is homo in eo anno plurimi fuerit, secundum iam traditam
divisionem. item mixta est actio contra eos qui relicta
sacrosanctis ecclesiis vel aliis venerabilibus locis legati vel
fideicommissi nomine dare distulerint usque adeo ut etiam in iudicium
vocarentur: tunc etenim et ipsam rem vel pecuniam quae relicta
est dare compelluntur, et aliud tantum pro poena, et ideo in duplum
eius fit condemnatio.
Quaedam actiones
mixtam causam optinere videntur tam in rem quam in personam.
qualis est familiae erciscundae actio, quae competit coheredibus de
dividenda hereditate: item communi dividundo, quae inter eos
redditur inter quos aliquid commune ex quacumque causa est, ut id
dividatur: item finium regundorum, quae inter eos agitur qui
confines agros habent. in quibus tribus iudiciis permittitur
iudici rem alicui ex litigatoribus ex bono et aequo adiudicare et, si
unius pars praegravari videbitur, eum invicem certa pecunia alteri
condemnare.
Omnes autem actiones vel in
simplum conceptae sunt vel in duplum vel in triplum vel in
quadruplum: ulterius autem nulla actio extenditur. In
simplum agitur veluti ex stipulatione, ex mutui datione, ex empto,
vendito, locato, conducto, mandato et denique ex aliis compluribus
causis. In duplum agimus veluti furti nec manifesti, damni
iniuriae ex lege Aquilia, depositi ex quibusdam casibus: item
servi corrupti, quae competit in eum cuius hortatu consiliove servus
alienus fugerit aut contumax adversus dominum factus est aut
luxuriose vivere coeperit aut denique quolibet modo deterior factus
sit (in qua actione etiam earum rerum quas fugiendo servus abstulit
aestimatio deducitur): item ex legato quod venerabilibus locis
relictum est, secundum ea quae supra diximus. Tripli vero, cum
quidam maiorem verae aestimationis quantitatem in libello
conventionis inseruit, ut ex hac causa viatores, id est exsecutores
litium, ampliorem summam sportularum nomine exigerent: tunc
enim quod propter eorum causam damnum passus fuerit reus id triplum
ab actore consequetur, ut in hoc triplo et simplum, in quo damnum
passus est, connumeretur. quod nostra constitutio induxit, quae
in nostro codice fulget, ex qua dubio procul est ex lege condicticiam
emanare. Quadrupli veluti furti manifesti, item de eo quod
metus causa factum sit, deque ea pecunia quae in hoc data sit ut is
cui datur calumniae causa negotium alicui faceret vel non faceret:
item ex lege condicticia a nostra constitutione oritur, in quadruplum
condemnationem imponens his exsecutoribus litium qui contra nostrae
constitutionis normam a reis quidquam exegerint. Sed furti
quidem nec manifesti actio, et servi corrupti, a ceteris de quibus
simul locuti sumus eo differt quod hae actiones omnimodo dupli sunt:
at illae, id est damni iniuriae ex lege Aquilia et interdum depositi,
infitiatione duplicantur, in confitentem autem in simplum dantur:
sed illa quae de his competit quae relicta venerabilibus locis sunt
non solum infitiatione duplicatur, sed et si distulerit relicti
solutionem usque quo iussu magistratuum nostrorum conveniatur; in
confitentem vero et antequam iussu magistratuum conveniatur solventem
simpli redditur. Item actio de eo quod metus causa factum sit a
ceteris, de quibus simul locuti sumus, eo differt quod eius natura
tacite continetur ut qui iudicis iussu ipsam rem actori restituat,
absolvatur. quod in ceteris casibus non ita est, sed omnimodo
quisque in quadruplum condemnatur, quod est et in furti manifesti
actione.
Actionum autem quaedam bonae
fidei sunt, quaedam stricti iuris, bonae fidei sunt hae: ex
empto, vendito, locato, conducto, negotiorum gestorum, mandati,
depositi, pro socio, tutelae, commodati, pigneraticia, familiae
erciscundae, communi dividundo, praescriptis verbis quae de aestimato
proponitur, et ea quae ex permutatione competit, et hereditatis
petitio. quamvis enim usque adhuc incertum erat, sive inter
bonae fidei iudicia connumeranda sit sive non, nostra tamen
constitutio aperte eam esse bonae fidei disposuit. Fuerat antea
et rei uxoriae actio ex bonae fidei iudiciis: sed cum,
pleniorem esse ex stipulatu actionem invenientes, omne ius quod res
uxoria ante habebat cum multis divisionibus in ex stipulatu actionem,
quae de dotibus exigendis proponitur, transtulimus, merito rei
uxoriae actione sublata, ex stipulatu, quae pro ea introducta est,
naturam bonae fidei iudicii tantum in exactione dotis meruit ut bonae
fidei sit. sed et tacitam ei dedimus hypothecam:
praeferri autem aliis creditoribus in hypothecis tunc censuimus, cum
ipsa mulier de dote sua experiatur, cuius solius providentia hoc
induximus. In bonae fidei autem iudiciis libera potestas
permitti videtur iudici ex bono et aequo aestimandi quantum actori
restitui debeat. in quo et illud continetur, ut, si quid
invicem actorem praestare oporteat, eo compensato, in reliquum is cum
quo actum est condemnari debeat. sed et in strictis iudiciis ex
rescripto divi Marci opposita doli mali exceptione compensatio
inducebatur. sed nostra constitutio eas compensationes quae
iure aperto nituntur latius introduxit, ut actiones ipso iure
minuant, sive in rem sive personales sive alias quascumque, excepta
sola depositi actione, cui aliquid compensationis nomine opponi satis
impium esse credidimus, ne sub praetextu compensationis depositarum
rerum quis exactione defraudetur.
Praeterea quasdam actiones arbitrarias, id est ex arbitrio iudicis
pendentes, appellamus, in quibus nisi iudicis is cum quo agitur
actori satisfaciat, veluti rem restituat vel exhibeat vel solvat vel
ex noxali causa servum dedat, condemnari debeat. sed istae
actiones tam in rem quam in personam inveniuntur. in rem veluti
Publiciana, Serviana de rebus coloni, quasi Serviana, quae etiam
hypothecaria vocatur: in personam veluti quibus de eo agitur
quod aut metus causa aut dolo malo factum est, item qua id quod certo
loco promissum est, petitur. ad exhibendum quoque actio ex
arbitrio iudicis pendet. in his enim actionibus et ceteris
similibus permittitur iudici ex bono et aequo, secundum cuiusque rei
de qua actum est naturam, aestimare quemadmodum actori satisfieri
oporteat.
Curare autem debet iudex, ut
omnimodo, quantum possibile ei sit, certae pecuniae vel rei
sententiam ferat, etiam si de incerta quantitate apud eum actum est.
Si quis agens in intentione sua plus
complexas fuerit, quam ad eum pertinet, causa cadebat, id est rem
admittebat, nec facile in integrum a praetore restituebatur, nisi
minor erat viginti quinque annis. huic enim, sicut in aliis
causis causa cognita succurrebatur si lapsus iuventute fuerat, ita et
in hac causa succurri solitum erat. sane si tam magna causa
iusti erroris interveniebat ut etiam constantissimus quisque labi
posset, etiam maiori viginti quinque annis succurrebatur:
veluti si quis totum legatum petierit, post deinde prolati fuerint
codicilli, quibus aut pars legati adempta sit aut quibusdam aliis
legata deta sint, quae efficiebant ut plus petisse videretur petitor
quam dodrantem, ad quem ideo lege Falcidia legata minuebantur.
Plus autem quattuor modis petitur: re, tempore, loco, causa:
re veluti si quis pro decem aureis, qui ei debebantur, viginti
petierit, aut si is cuius ex parte res est, totam eam vel maiore ex
parte suam esse intenderit. Tempore: veluti si quis ante
diem vel ante condicionem petierit. qua ratione enim qui
tardius solvit quam solvere deberet minus solvere intellegitur, eadem
ratione qui praemature petit plus petere videtur. Loco plus
petitur, veluti cum quis id quod certo loco sibi stipulatus est alio
loco petit, sine commemoratione illius loci in quo sibi dari
stipulatus fuerit: verbi gratia si is qui ita stipulatus fuerit
EPHESI DARE SPONDES? Romae pure intendat dari sibi oportere.
ideo autem plus petere intellegitur, quia utilitatem quam habuit
promissor, si Ephesi solveret, adimit ei pura intentione:
propter quam causam alio loco petenti arbitraria actio proponitur, in
qua scilicet ratio habetur utilitatis quae promissori competitura
fuisset si illo loco solveret. quae utilitas plerumque in
mercibus maxima invenitur, veluti vino, oleo, frumento, quae per
singulas regiones diversa habent pretia: sed et pecuniae
numeratae non in omnibus regionibus sub iisdem usuris fenerantur.
si quis tamen Ephesi petat, id est eo loco petat quo ut sibi detur
stipulatus est, pura actione recte agit: idque etiam praetor
monstrat, scilicet quia utilitas solvendi salva est promissori.
Huic autem qui loco plus petere intellegitur, proximus est is qui
causa plus petit: ut ecce si quis ita a te stipulatus sit
HOMINEM STICHUM AUT DECEM AUREOS DARE SPONDES? deinde
alterutrum petat, veluti hominem tantum aut decem aureos tantum.
ideo autem plus petere intellegitur quia in eo genere stipulationis
promissoris est electio, utrum pecuniam an hominem solvere malit:
qui igitur pecuniam tantum vel hominem tantum sibi dari oportere
intendit, eripit electionem adversario et eo modo suam quidem
meliorem condicionem facit, adversarii vero sui deteriorem. qua
de causa talis in ea re prodita est actio, ut quis intendat, hominem
Stichum aut aureos decem sibi dari oportere, id est ut eodem modo
peteret, quo stipulatus est. praeterea si quis generaliter
hominem stipulatus sit et specialiter Stichum petat, aut generaliter
vinum stipulatus, specialiter Campanum petat, aut generaliter
purpuram stipulatus sit, deinde specialiter Tyriam petat: plus
petere intellegitur, quia electionem adversario tollit, cui
stipulationis iure liberum fuit aliud solvere quam quod peteretur.
quin etiam licet vilissimum sit quod quis petat, nihilo minus plus
petere intellegitur, quia saepe accidit ut promissori facilius sit
illud solvere quod maioris pretii est. Sed haec quidem antea in
usu fuerant. postea autem lex Zenoniana et nostra rem
coartavit, et si quidem tempore plus fuerit petitum, quid statui
oportet Zenonis divae memoriae loquitur constitutio: sin autem
quantitate vel alio modo plus fuerit petitum, omne si quid forte
damnum, ut in sportulis, ex hac causa acciderit ei contra quem plus
petitum fuerit, commissa tripli condemnatione, sicut supra diximus,
puniatur. Si minus in intentione complexus fuerit actor quam ad
eum pertineret, veluti si, cum ei decem deberentur, quinque sibi dari
oportere intenderit, aut cum totus fundus eius esset, partem dimidiam
suam esse petierit, sine periculo agit: in reliquum enim nihilo
minus iudex adversarium in eodem indicio condemnat ex constitutione
divae memoriae Zenonis. Si quis aliud pro alio intenderit,
nihil eum periclitari placet, sed in eodem iudicio cognita veritate
errorem suum corrigere ei permittimus, veluti, si is qui hominem
Stichum petere deberet Erotem petierit, aut si quis ex testamento
sibi dari oportere intenderit, quod ex stipulatu debetur.
Sunt praeterea quaedam actiones quibus non solidum quod debetur nobis
persequimur, sed modo solidum consequimur, modo minus. ut ecce
si in peculium filii servive agamus: nam, si non minus in
peculio sit quam persequimur, in solidum pater dominusve
condemnatur: si vero minus inveniatur, eatenus condemnat iudex
quatenus in peculio sit. quemadmodum autem peculium intellegi
debeat, suo ordine proponemus. Item si de dote iudicio mulier
agat, placet, eatenus maritum condemnari debere quatenus facere
possit, id est quatenus facultates eius patiuntur. itaque si
dotis quantitati concurrant facultates eius, in solidum damnatur:
si minus, in tantum quantum facere potest. propter retentionem
quoque dotis repetitio minuitur: nam ob impensas in res dotales
factas marito retentio concessa est, quia ipso iure necessariis
sumptibus dos minuitur, sicut ex latioribus digestorum libris
cognoscere licet. Sed et si quis cum parente suo patronove
agat, item si socius cum socio iudicio societatis agat, non plus
actor consequitur quam adversarius eius facere potest. idem
est, si quis ex donatione sua conveniatur. Compensationes
quoque oppositae plerumque efficiunt ut minus quisque consequatur
quam ei debeatur: namque ex bono et aequo, habita ratione eius
quod invicem actorem ex eadem causa praestare oporteret, in reliquum
eum cum quo actum est condemnare licet, sicut iam dictum est.
Eum quoque qui creditoribus suis bonis cessit, si postea aliquid
adquisierit quod ideoneum emolumentum habeat, ex integro in id quod
facere potest creditores cum eo experiuntur: inhumanum enim
erat spoliatum fortunis suis in solidum damnari.
QUOD CUM EO QUI IN ALIENA POTESTATE EST
NEGOTIUM GESTUM ESSE DICITUR.
Quia tamen superius mentionem habuimus de actione quae in peculium
filiorumfamilias servorumque agitur: opus est ut de hac
actione, et de ceteris quae eorundem nomine in parentes dominosve
dari solent, diligentius admoneamus. et quia, sive cum servis
negotium gestum sit, sive cum his qui in potestate parentis sunt,
fere eadem iura servantur, ne verbosa fiat disputatio, dirigamus
sermonem in personam servi dominique, idem intellecturi de liberis
quoque et parentibus, quorum in potestate sunt. nam si quid in
his proprie observetur, separatim ostendemus.
Si igitur iussu domini cum servo negotium gestum erit, in solidum
praetor adversus dominum actionem pollicetur, scilicet quia qui ita
contrahit fidem domini sequi videtur.
Eadem ratione praetor duas alias in solidum actiones pollicetur,
quarum altera exercitoria, altera institoria appellatur.
excercitoria tunc locum habet, cum quis servum suum magistrum navis
praeposuerit, et quid cum eo eius rei gratia cui praepositus erit
contractum fuerit. ideo autem exercitoria vocatur, quia
exercitor appellatur is ad quem cottidianus navis quaestus pertinet.
institoria tunc locum habet, cum quis tabernae forte aut cuilibet
negotiationi servum praeposuerit et quid cum eo eius rei causa cui
praepositus erit contractum fuerit. ideo autem institoria
appellatur, quia qui negotiationibus praeponuntur institores
vocantur. Istas tamen duas actiones praetor reddit et si
liberum quis hominem aut alienum servum navi aut tabernae aut
cuilibet negotiationi praeposuerit, scilicet quia eadem aequitatis
ratio etiam eo casu interveniebat.
Introduxit et aliam actionem praetor, quae tributoria vocatur.
namque si servus in peculiari merce, sciente domino, negotietur, et
quid cum eo eius rei causa contractum erit, ita praetor ius dicit ut
quidquid in his mercibus erit quodque inde receptum erit, id inter
dominum, si quid ei debebitur, et ceteros creditores pro rata
portione distribuatur. et quia ipsi domino distributionem
permittit, si quis ex creditoribus queratur, quasi minus ei tributum
sit quam oportuerit, hanc ei actionem accommodat, quae tributoria
appellatur.
Praeterea introducta est
actio de peculio, deque eo quod in rem domini versum erit, ut,
quamvis sine voluntate domini negotium gestum erit, tamen sive quid
in rem eius versum fuerit, id totum praestare debeat, sive quid non
sit in rem eius versum, id eatenus praestare debeat quatenus peculium
patitur. In rem autem domini versum intellegitur, quidquid
necessario in rem eius impenderit servus, veluti si mutuatus pecuniam
creditoribus eius solverit, aut aedificia ruentia fulserit, aut
familiae frumentum emerit, vel etiam fundum aut quamlibet aliam rem
necessariam mercatus erit. Itaque si ex decem utputa aureis,
quos servos tuus a Titio mutuos accepit, creditori tuo quinque aureos
solverit, reliquos vero quinque quolibet modo consumpserit pro
quinque quidem in solidum damnari debes, pro ceteris vero quinque
eatenus quatenus in peculio sit: ex quo scilicet apparet, si
toti decem aurei in rem tuam versi fuerint, totos decem aureos Titium
consequi posse. licet enim una est actio qua de peculio deque
eo quod in rem domini versum sit, agitur, tamen duas habet
condemnationes. itaque iudex, apud quem ea actione agitur, ante
dispicere solet, an in rem domini versum sit, nec aliter ad peculii
aestimationem transit quam si aut nihil in rem domini versum
intellegatur aut non totum. Cum autem quaeritur, quantum in
peculio sit, ante deducitur quidquid servus domino quive in potestate
eius sit debet, et quod superest id solum peculium in tellegitur.
aliquando tamen id quod ei debet servus qui in potestate domini sit,
non deducitur ex peculio, veluti si is in huius ipsius peculio sit.
quod eo pertinet, ut, si quid vicario suo servus debeat, id ex
peculio eius non deducatur.
Ceterum
dubium non est quin is quoque qui iussu domini contraxerit cuique
institoria vel exercitoria actio competit, de peculio deque eo quod
in rem domini versum est agere possit: sed erit stultissimus,
si omissa actione qua facillime solidum ex contractu consequi possit,
se ad difficultatem perducat probandi, in rem domini versum esse, vel
habere servum peculium et tantum habere ut solidum sibi solvi
possit. Is quoque cui tributoria actio competit aeque de
peculio et in rem verso agere potest: sed sane huic modo tributoria
expedit agere, modo de peculio et in rem verso. tributoria ideo
expedit agere, quia in ea domini condicio praecipua non est, id est,
quod domino debetur, non deducitur, sed eiusdem iuris est dominus,
cuius et ceteri creditores: at in actione de peculio ante
deducitur quod domino debetur, et in id quod reliquum est creditori
dominus condemnatur. rursus de peculio ideo expedit agere, quod
in hac actione totius peculii ratio habetur, at in tributoria eius
tantum quod negotiatur, et potest quisque tertia forte parte peculii
aut quarta vel etiam minima negotiari, maiorem autem partem in
praediis et mancipiis aut fenebri pecunia habere. prout ergo
expedit, ita quisque vel hanc actionem vel illam eligere debet:
certe qui potest probare in rem domini versum esse, de in rem verso
agere debet.
Quae diximus de servo et
domino, eadem intellegimus et de filio et filia aut nepote et nepte
et patre avove cuius in potestate sunt. Illud proprie servatur
in eorum persona, quod senatusconsultum Macedonianum prohibuit mutuas
pecunias dari eis qui in parentis erunt potestate: et ei qui
crediderit denegatur actio, tam adversus ipsum filium filiamve,
nepotem neptemve, sive adhuc in potestate sunt, sive morte parentis
vel emancipatione suae potestatis esse coeperint, quam adversus
patrem avumve, sive habeat eos adhuc in potestate sive
emancipaverit. quae ideo senatus prospexit, quia saepe onerati
aere alieno creditarum pecuniarum, quas in luxuriam consumebant,
vitae parentium insidiabantur.
Illud in
summa admonendi sumus, id quod iussu patris dominive contractum
fuerit quodque in rem eius versum fuerit, directo quoque posse a
patre dominove condici tamquam si principaliter cum ipso negotium
gestum esset. ei quoque qui vel exercitoria vel institoria
actione tenetur, directo posse condici placet, quia huius quoque
iussu contractum intellegitur.
DE NOXALIBUS ACTIONIBUS.
Ex maleficiis servorum, veluti si furtum fecerint aut bona rapuerint
aut damnum dederint aut iniuriam commiserint, noxales actiones
proditae sunt, quibus domino damnato permittitur, aut litis
aestimationem sufferre aut hominem noxae dedere. Noxa autem est
corpus quod nocuit, id est servus: noxia ipsum maleficium,
veluti furtum, damnum, rapina, iniuria. Summa autem ratione
permissum est noxae deditione defungi: namque erat iniquum,
nequitiam eorum ultra ipsorum corpora dominis damnosam esse.
Dominus noxali iudicio servi sui nomine conventus, servum actori
noxae dedendo liberatur. nec minus perpetuum eius dominium a
domino transfertur: si autem damnum ei cui deditus est
resarcierit quaesita pecunia, auxilio praetoris, invito domino,
manumittitur. Sunt autem constitutae noxales actiones aut
legibus aut edicto praetoris: legibus veluti furti lege
duodecim tabularum, damni iniuriae lege Aquilia: edicto
praetoris veluti iniuriarum et vi bonorum raptorum.
Omnis autem noxalis actio caput sequitur. nam si servus tuus
noxiam commiserit, quamdiu in tua potestate sit tecum est actio:
si in alterius potestatem pervenerit, cum illo incipit actio esse,
aut si manumissus fuerit, directo ipse tenetur et extinguitur noxae
deditio. ex diverso quoque directa actio noxalis esse incipit:
nam si liber homo noxiam commiserit, et is servus tuus esse coeperit
(quod casibus quibasdam effici primo libro tradidimus), incipit tecum
esse noxalis actio, quae ante directa fuisset. Si servus domino
noxiam commiserit, actio nulla nascitur: namque inter dominum
et eum qui in eius potestate est nulla obligatio nasci potest.
ideoque et si in alienam potestatem servus pervenerit aut manumissus
fuerit, neque cum ipso, neque cum eo cuius nunc in potestate sit, agi
potest. unde si alienus servus noxiam tibi commiserit et is
postea in potestate tua esse coeperit, intercidit actio, quia in eum
casum deducta sit in quo consistere non potuit: ideoque licet
exierit de tua potestate, agere non potes, quemadmodum si dominus in
servum suum aliquid commiserit, nec si manumissus vel alienatus
fuerit servus, ullam actionem contra dominum habere potest.
Sed veteres quidem haec et in filiisfamilias masculis et feminis
admiserunt. nova autem hominum conversatio huiusmodi
asperitatem recte respuendam esse existimavit et ab usu communi haec
penitus recessit: quis enim patitur filium suum et maxime
filiam in noxam alii dare, ut pene per corpus filii pater magis quam
filius periclitetur, cum in filiabus etiam pudicitiae favor hoc bene
excludit? et ideo placuit, in servos tantummodo noxales
actiones esse proponendas, cum apud veteres legum commentatores
invenimus saepius dictum, ipsos filiosfamilias pro suis delictis
posse conveniri.
SI QUADRUPES PAUPERIEM FECISSE DICETUR.
Animalium nomine, quae ratione carent, si quidem lascivia aut fervore
aut feritate pauperiem fecerint, noxalis actio lege duodecim
tabularum prodita est (quae animalia, si noxae dedantur, proficiunt
reo ad liberationem, quia ita lex duodecim tabularum scripta est);
puta si equus calcitrosus calce percusserit aut bos cornu petere
solitus petierit. haec autem actio in his quae contra naturam
moventur locum habet: ceterum si genitalis sit feritas,
cessat. Denique si ursus fugit a domino et sic nocuit, non
potest quondam dominus conveniri, quia desiit dominus esse, ubi fera
evasit. pauperies autem est damnum sine iniuria facientis
datum: nec enim potest animal iniuriam fecisse dici, quod sensu
caret. haec quod ad noxalem actionem pertinet.
Ceterum sciendum est. aedilitio edicto prohiberi nos canem, verrem,
aprum, ursum, leonem ibi habere qua vulgo iter fit: et si
adversus ea factum erit et nocitum homini libero esse dicetur, quod
bonum et aequum iudici videtur, tanti dominus condemnetur, ceterarum
rerum, quanti damnum datum sit, dupli. praeter has autem
aedilicias actiones et de pauperie locum habebit: numquam enim
actiones praesertim poenales de eadem re concurrentes alia aliam
consumit.
DE HIS PER QUOS AGERE POSSUMUS.
Nunc admonendi sumus, agere posse quemlibet aut suo nomine aut alieno. alieno veluti procuratorio, tutorio, curatorio, cum olim in usu fuisset, alterius nomine agere non posse nisi pro populo, pro libertate, pro tutela. praeterea lege Hostilia permissum est furti agere eorum nomine qui apud hostes essent aut rei publicae causa abessent quive in eorum cuius tutela essent. et quia hoc non minimam incommoditatem habebat, quod alieno nomine neque agere neque excipere actionem licebat, coeperunt homines per procuratores litigare: nam et morbus et aetas et necessaria peregrinatio itemque aliae multae causae saepe impedimento sunt quo minus rem suam ipsi exsequi possint. Procurator neque certis verbis neque praesente adversario, immo plerumque ignorante eo constituitur: cuicumque enim permiseris rem tuam agere aut defendere is procurator intellegitur. Tutores et curatores quemadmodum constituuntur, primo libro expositum est.
DE SATISDATIONIBUS.
Satisdationum modus alius antiquitati placuit, alium novitas per usum
amplexa est.
Olim enim si in rem
agebatur, satisdare possessor compellebatur, ut, si victus nec rem
ipsam restitueret nec litis aestimationem, potestas esset petitori
aut cum eo agendi aut cum fideiussoribus eius. quae satisdatio
appellabatur iudicatum solvi: unde autem sic appellabatur,
facile est intellegere. namque stipulabatur quis, ut solveretur
sibi quod fuerit iudicatum. multo magis is qui in rem actione
conveniebatur, satisdare cogebatur, si alieno nomine iudicium
accipiebat. ipse autem qui in rem agebat, si suo nomine
petebat, satisdare non cogebatur. procurator vero si in rem
agebat, satisdare iubebatur ratam rem dominum habiturum:
periculum enim erat, ne iterum dominus de eadem re experiatur.
tutores et curatores eodem modo quo et procuratores satisdare debere,
verba edicti faciebant. sed aliquando his agentibus satisdatio
remittebatur. Haec ita erant si in rem agebatur. sin vero
in personam, ab actoris quidem parte eadem obtinebant quae diximus in
actione qua in rem agitur. ab eius vero parte cum quo agitur,
si quidem alieno nomine aliquis interveniret, omnimodo satisdabat,
quia nemo defensor in aliena re sine satisdatione idoneus esse
creditur. quod si proprio nomine aliquis iudicium accipiebat in
personam, iudicatum solvi satisdare non cogebatur.
Sed haec hodie aliter observantur. sive enim quis in rem
actione convenitur sive personali suo nomine, nullam satisdationem
propter litis aestimationem dare compellitur; sed pro sua tantum
persona, quod in iudicio permaneat usque ad terminum litis, vel
committitur suae promissioni cum iureiurando, quam iuratoriam
cautionem vocant, vel nudam promissionem vel satisdationem pro
qualitate personae suae dare compellitur. Sin autem per
procuratorem lis vel infertur vel suscipitur, in actoris quidem
persona, si non mandatum actis insinuatum est vel praesens dominus
litis in iudicio procuratoris sui personam confirmaverit, ratam rem
dominum habiturum satisdationem procurator dare compellitur, eodem
observando et si tutor vel curator, vel aliae tales personae quae
alienarum rerum gubernationem receperunt, litem quibusdam per alium
inferunt. Sin vero aliquis convenitur, si quidem praesens
procuratorem dare paratus est, potest vel ipse in iudicium venire et
sui procuratoris personam per iudicatum solvi satisdationis sollemnes
stipulationes firmare vel extra iudicium satisdationem exponere, per
quam ipse sui procuratoris fideiussor existit pro omnibus iudicatam
solvi satisdationis clausulis. ubi et de hypotheca suarum rerum
convenire compellitur, sive in iudicio promiserit sive extra iudicium
caverit, ut tam ipse quam heredes eius obligentur: alia insuper
cautela vel satisdatione propter personam ipsius exponenda, quod
tempore sententiae recitandae in iudicio invenietur, vel si non
venerit, omnia dabit fideiussor quae condemnatione continentur nisi
fuerit provocatum. Si vero reus praesto ex quacumque causa non
fuerit et alius velit defensionem subire, nulla differentia inter
actiones in rem vel personales introducenda, potest hoc facere, ita
tamen ut satisdationem iudicatum solvi pro litis praestet
aestimatione. nemo enim secundum veterem regulam, ut iam dictum
est, alienae rei sine satisdatione defensor idoneus intellegitur.
Quae omnia apertius et perfectissime e cottidiano iudiciorum usu in
ipsis rerum documentis apparent. Quam formam non solum in hac
regia urbe, sed et in omnibus nostris provinciis, etsi propter
imperitiam aliter forte celebrantur, optinere censemus, cum necesse
est omnes provincias caput omnium nostrarum civitatum id est hanc
regiam urbem, eiusque observantiam sequi.
DE PERPETUIS ET TEMPORALIBUS ACTIONIBUS
ET QUAE AD HEREDES VEL IN HEREDES TRANSEUNT.
Hoc loco admonendi sumus, eas quidem actiones quae ex lege senatusve
consulto sive ex sacris constitutionibus proficiscuntur, perpetuo
solere antiquitus competere, donec sacrae constitutiones tam in rem
quam personalibus actionibus certos fines dederunt: eas vero
quae ex propria praetoris iurisdictione pendent, plerumque intra
annum vivere (nam et ipsius praetoris intra annum erat imperium).
aliquando tamen et in perpetuum extenduntur, id est usque ad finem
constitutionibus introductum, quales sunt hae quas bonorum
possessori, ceterisque qui heredis loco sunt, accommodat. furti
quoque manifesti actio, quamvis ex ipsius praetoris iurisdictione
proficiscatur, tamen perpetuo datur: absurdum enim esse
existimavit anno eam terminari.
Non
omnes autem actiones quae in aliquem aut ipso iure competunt aut a
praetore dantur et in heredem aeque competunt aut dari solent.
est enim certissima iuris regula, ex maleficiis poenales actiones in
heredem non competere, veluti furti, vi bonorum raptorum, iniuriarum,
damni iniuriae. sed heredibus huiusmodi actiones competunt nec
denegantur, excepta iniuriarum actione et si qua alia similis
inveniatur. aliquando tamen etiam ex contractu actio contra heredem
non competit, cum testator dolose versatus sit et ad heredem eius
nihil ex eo dolo pervenerit. poenales autem actiones, quas
supra diximus, si ab ipsis principalibus personis fuerint
contestatae, et heredibus dantur et contra heredes transeunt.
Superest ut admoneamus quod si ante rem iudicatam is cum quo actum
est satisfaciat actori, officio iudicis convenit eum absolvere, licet
iudicii accipiendi tempore in ea causa fuisset, ut damnari debeat:
et hoc est, quod ante vulgo dicebatur, omnia iudicia absolutoria
esse.
DE EXCEPTIONIBUS.
Sequitur ut de exceptionibus dispiciamus. comparatae sunt autem
exceptiones defendendorum eorum gratia cum quibus agitur: saepe
enim accidit, ut, licet ipsa actio qua actor experitur iusta sit,
tamen iniqua sit adversus eum cum quo agitur. Verbi gratia si
metu coactus aut dolo inductus aut errore lapsus stipulanti Titio
promisisti quod non debueras promittere, palam est, iure civili te
obligatum esse, et actio qua intenditur dare te oportere, efficax
est: sed iniquum est te condemnari, ideoque datur tibi exceptio
metus causa aut doli mali aut in factum composita ad impugnandam
actionem. Idem iuris est, si quis quasi credendi causa pecuniam
stipulatus fuerit neque numeravit. narn eam pecuniam a te
petere posse eum certum est: dare enim te oportet, cum ex
stipulatu tenearis: sed quia iniquum est eo nomine te
condemnari, placet, exceptione pecuniae non numeratae te defendi
debere, cuius tempora nos, secundum quod iam superioribus libris
scriptum est, constitutione nostra coartavimus. Praeterea
debitor si pactus fuerit cum creditore, ne a se peteretur, nihilo
minus obligatus manet, quia pacto convento obligationes non omnimodo
dissolvuntur: qua de causa efficax est adversus eum actio qua
actor intendit SI PARET EUM DARE OPORTERE. sed quia iniquum
est, contra pactionem eum damnari, defenditur per exceptionem pacti
conventi. Aeque si debitor deferente creditore iuraverit, nihil
se dare oportere, adhuc obligatus permanet: sed quia iniquum
est de periurio quaeri, defenditur per exceptionem iurisiurandi.
in his quoque actionibus quibus in rem agitur aeque necessariae sunt
exceptiones: veluti si petitore deferente possessor iuravent,
eam rem suam esse, et nihilo minus eandem rem petitor vindicet:
licet enim verum sit quod intendit, id est rem eius esse, iniquum est
tamen, possessorem condemnari. Item si iudicio tecum actum
fuerit sive in rem sive in personam, nihilo minus ob id actio durat
et ideo ipso iure postea de eadem re adversus te agi potest:
sed debes per exceptionem rei iudicatae adiuvari. Haec exempli
causa rettulisse sufficiet. alioquin quam ex multis variisque
causis exceptiones necessariae sint, ex latioribus digestorum seu
pandectarum libris intellegi potest. Quarum quaedam ex legibus
vel ex his quae legis vicem obtinent, vel ex ipsius praetoris
iurisdictione substantiam capiunt.
Appellantur autem exceptiones aliae perpetuae et peremptoriae, aliae
temporales et dilatoriae. Perpetuae et peremptoriae sunt, quae
semper agentibus obstant et semper rem de qua agitur peremunt:
qualis est exceptio doli mali et quod metus causa factum est et pacti
conventi, cum ita convenerit, ne omnino pecunia peteretur.
Temporales atque dilatoriae sunt quae ad tempus nocent et temporis
dilationem tribuunt: qualis est pacti conventi, cum convenerit,
ne intra certum tempus ageretur, veluti intra quinquennium, nam
finito eo tempore non impeditur actor rem exsequi. ergo hi
quibus intra tempus agere volentibus obicitur exceptio aut pacti
conventi aut alia similis, differe debent actionem et post tempus
agere: ideo enim et dilatoriae istae exceptiones appellantur.
alioquin, si intra tempus egerint obiectaque sit exceptio, neque eo
iudicio quidquam consequerentur propter exceptionem nec post tempus
olim agere poterant, cum temere rem in iudicium deducebant et
consumebant, qua ratione rem amittebant. hodie autem non ita
stricte haec procedere volumus, sed eum qui ante tempus pactionis vel
obligationis litem inferre ausus est Zenonianae constitutioni
subiacere censemus, quam sacratissimus legislator de his qui tempore
plus petierunt protulit, ut et inducias, quas, sive ipse actor sponte
indulserit vel natura actionis continet, contempserat, in duplum
habeant hi qui talem iniuriam passi sunt, et post eas finitas non
aliter litem suscipiant, nisi omnes expensas litis antea acceperint,
ut actores, tali poena perterriti, tempora 1itium doceantur
observare. Praeterea etiam ex persona dilatoriae sunt
exceptiones: quales sunt procuratoriae, veluti si per militem
aut mulierem agere quis velit: nam militibus nec pro patre vel
matre vel uxore nec, ex sacro rescripto, procuratorio nomine experiri
conceditur: suis vero negotiis superesse sine offensa
disciplinae possunt. eas vero exceptiones quae olim
procuratoribus propter infamiam vel dantis vel ipsius procuratoris
opponebantur, cum in iudiciis frequentari nullo perspeximus modo,
conquiescere sancimus, ne, dum de his altercatur, ipsius negotii
disceptatio proteletur.
DE REPLICATIONIBUS.
Interdum evenit ut exceptio quae prima facie iusta videatur, inique
noceat. quod cum accidit, alia allegatione opus est adiuvandi
actoris gratia, quae replicatio vocatur, quia per eam replicatur
atque resolvitur vis exceptionis. veluti cum pactus est aliquis
cum debitore suo, ne ab eo pecuniam petat, deinde postea in
contrarium pacti sunt, id est ut petere creditori liceat: si
agat creditor et excipiat debitor, ut ita demum condemnetur, si non
convenerit, ne eam pecuniam creditor petat, nocet ei exceptio;
convenit enim ita, etiamque nihilo minus hoc verum manet, licet
postea in contrarium pacti sunt. sed quia iniquum est
creditorem excludi, replicatio ei dabitur ex posteriore pacto
convento.
Rursus interdum evenit ut
replicatio quae prima facie iusta sit, inique noceat. quod cum
accidit, alia allegatione opus est adiuvandi rei gratia, quae
duplicatio vocatur. Et si rursus ea prima facie iusta videatur,
sed propter aliquam causam inique actori noceat, rursus allegatione
alia opus est, qua actor adiuvetur, quae dicitur triplicatio.
Quarum omnium exceptionum usum interdum ulterius quam diximus,
varietas negotiorum introducit: quas omnes apertius ex latiore
digestorum volumine facile est cognoscere.
Exceptiones autem quibus debitor defenditur plerumque accommodari
solent etiam fideiussoribus eius: et recte, quia, quod ab his
petitur, id ab ipso debitore peti videtur, quia mandati iudicio
redditurus est eis quod hi pro eo solverint. qua ratione et si
de non petenda pecunia pactus quis cum reo fuerit, placuit, proinde
succurrendum esse per exceptionem pacti conventi illis quoque qui pro
eo obligati essent, ac si et cum ipsis pactus esset, ne ab eis ea
pecunia peteretur. sane quaedam exceptiones non solent his
accommodari. ecce enim debitor si bonis suis cesserit et cum eo
creditor experiatur, defenditur per exceptionem NISI BONIS CESSERIT:
sed haec exceptio fideiussoribus non datur, scilicet ideo quia, qui
alios pro debitore obligat hoc maxime prospicit, ut, cum facultatibus
lapsus fuerit debitor, possit ab his quos pro eo obligavit suum
consequi.
DE INTERDICTIS.
Sequitur ut dispiciamus de interdictis seu actionibus quae pro his
exercentur. erant autem interdicta formae atque conceptiones
verborum, quibus praetor aut iubebat aliquid fieri aut fieri
prohibebat. quod tum maxime faciebat, cum de possessione aut
quasi possessione inter aliquos contendebatur.
Summa autem divisio interdictorum haec est, quod aut prohibitoria
sunt aut restitutoria aut exhibitoria. prohibitoria sunt quibus
vetat aliquid fieri, veluti vim sine vitio possidenti, vel mortuum
inferenti quo ei ius erit inferendi, vel in loco sacro aedificari,
vel in flumine publico ripave eius aliquid fieri quo peius
navigetur. restitutoria sunt quibus restitui aliquid iubet,
veluti bonorum possessori possessionem eorum quae quis pro herede aut
pro possessore possidet ex ea hereditate, aut cum iubet ei qui vi
possessione fundi deiectus sit restitui possessionem.
exhibitoria sunt per quae iubet exhiberi, veluti eum cuius de
libertate agitur, aut libertum cui patronus operas indicere velit,
aut parenti liberos qui in potestate eius sunt. sunt tamen qui
putant, proprie interdicta ea vocari quae prohibitoria sunt, quia
interdicere est denuntiare et prohibere: restitutoria autem et
exhibitoria proprie decreta vocari: sed tamen optinuit omnia
interdicta appellari, quia inter duos dicuntur.
Sequens divisio interdictorum haec est, quod quaedam adipiscendae
possessionis causa comparata sunt, quaedam retinendae, quaedam
reciperandae.
Adipiscendae possessionis
causa interdictum accommodatur bonorum possessori, quod appellatur
QUORUM BONORUM, eiusque vis et potestas haec est, ut, quod ex his
bonis quisque quorum possessio alicui data est, pro herede aut pro
possessore possideat, id ei cui bonorum possessio data est restituere
debeat. pro herede autem possidere videtur qui putat se heredem
esse: pro possessore is possidet qui nullo iure rem
hereditariam, vel etiam totam hereditatem, sciens ad se non
pertinere, possidet. ideo autem adipiscendae possessionis
vocatur interdictum, quia ei tantum utile est qui nunc primum conatur
adipisci rei possessionem: itaque si quis adeptus possessionem
amiserit eam, hoc interdictum ei inutile est. interdictum
quoque, quod appellatur Salvianum, adipiscendae possessionis causa
comparatum est, eoque utitur dominus fundi de rebus coloni quas is
pro mercedibus fundi pignori futuras pepigisset.
Retinendae possessionis causa comparata sunt interdicta UTI
POSSIDETIS et UTRUBI, cum ab utraque parte de proprietate alicuius
rei controversia sit et ante quaeritur, uter ex litigatoribus
possidere et uter petere debeat. namque nisi ante exploratum
fuerit, utrius eorum possessio sit, non potest petitoria actio
institui, quia et civilis et naturalis ratio facit ut alius
possideat, alius a possidente petat. et quia longe commodius
est possidere potius quam petere, ideo plerumque et fere semper
ingens existit contentio de ipsa possessione. commodum autem
possidendi in eo est, quod, etiamsi eius res non sit qui possidet, si
modo actor non potuerit suam esse probare, remanet suo loco
possessio: propter quam causam, cum obscura sint utriusque
iura, contra petitorem iudicari solet. Sed interdicto quidem
UTI POSSIDETIS de fundi vel aedium possessione contenditur, UTRUBI
vero interdicto de rerum mobilium possessione. quorum vis et
potestas plurimam inter se differentiam apud veteres habebat:
nam UTI POSSIDETIS interdicto is vincebat qui interdicti tempore
possidebat, si modo nec vi nec clam nec precario nanctus fuerat ab
adversario possessionem, etiamsi alium vi expulerat aut clam
abripuerat alienam possessionem aut precario rogaverat aliquem, ut
sibi possidere liceret: UTRUBI vero interdicto is vincebat, qui
maiore parte eius anni nec vi nec clam nec precario ab adversario
possidebat. hodie tamen aliter observatur; nam utriusque
interdicti potestas, quantum ad possessionem pertinet, exaequata est,
ut ille vincat et in re soli et in re mobili, qui possessionem nec vi
nec clam nec precario ab adversario litis contestationis tempore
detinet. Possidere autem videtur quisque non solum si ipse
possideat, sed et si eius nomine aliquis in possessione sit, licet is
eius iuri subiectus non sit, qualis est colonus et inquilinus:
per eos quoque apud quos deposuerit quis aut quibus commodaverit ipse
possidere videtur: et hoc est quod dicitur, retinere
possessionem posse aliquem per quemlibet qui eius nomine sit in
possessione. quin etiam animo quoque retineri possessionem
placet, id est ut quamvis neque ipse sit in possessione neque eius
nomine alius, tamen si non relinquendae possessionis animo, sed
postea reversurus inde discesserit, retinere possessionem videatur.
adipisci vero possessionem per quos aliquis potest, secundo libro
exposuimus. nec ulla dubitatio est quin animo solo possessionem
adipisci nemo potest.
Reciperandae
possessionis causa solet interdici si quis ex possessione fundi vel
aedium vi deiectus fuerit; nam ei proponitur interdictum UNDE VI, per
quod is qui deiecit cogitur ei restituere possessionem, licet is ab
eo qui vi deiecit, vi vel clam vel precario possidebat. sed ex
sacris constitutionibus, ut supra diximus si quis rem per vim
occupaverit, si quidem in bonis eius est. dominio eius
privatur, si aliena, post eius restitutionem etiam aestimationem rei
dare vim passo compellitur. qui autem aliquem de possessione
per vim deiecerit, tenetur lege Iulia de vi privata aut de vi
publica: sed de vi privata, si sine armis vim fecerit, sin
autem cum armis eum de possessione expulerit, de vi publica.
"armorum" autem appellatione non solum scuta et gladios et
galeas significari intellegimus, sed et fustes et lapides.
Tertia divisio interdictorum haec est, quod aut simplicia sunt aut
duplicia. simplicia sunt, in quibus alter actor, alter reus
est: qualia sunt omnia restitutoria aut exhibitoria:
namque actor est qui desiderat aut exhiberi aut restitui reus is a
quo desideratur ut restituat aut exhibeat. prohibitoriorum
autem interdictorum alia simplicia sunt, alia duplicia.
simplicia sunt, veluti cum prohibet praetor in loco sacro vel in
flumine publico ripave eius aliquid fieri (nam actor est qui
desiderat, ne quid fiat, reus qui aliquid facere conatur):
duplicia sunt veluti UTI POSSIDETIS interdictum et UTRUBI. ideo
autem duplicia vocantur quia par utriusque litigatoris in his
condicio est nec quisquam praecipue reus vel actor intellegitur, sed
unusquisque tam rei quam actoris partem sustinet.
De ordine et veteri exitu interdictorum supervacuum est hodie
dicere: nam quotiens extra ordinem ius dicitur, qualia sunt
hodie omnia iudicia, non est necesse reddi interdictum, sed perinde
iudicatur sine interdictis atque si utilis actio ex causa interdicti
reddita fuisset.
DE POENA TEMERE LITIGANTIUM.
Nunc admonendi sumus, magnam curam egisse eos qui iura sustinebant,
ne facile homines ad litigandum procederent: quod et nobis
studio est. idque eo maxime fieri potest, quod temeritas tam
agentium quam eorum cum quibus agitur, modo pecuniaria poena, modo
iurisiurandi religione, modo metu infamiae coercetur. Ecce enim
iusiurandum omnibus qui conveniuntur ex nostra constitutione
defertur: nam reus non aliter suis allegationibus utitur, nisi
prius iuraverit, quod putans se bona instantia uti ad contradicendum
pervenit. at adversus infitiantes ex quibusdam causis dupli
actio constituitur, veluti si damni iniuriae aut legatorum locis
venerabilibus relictorum nomine agitur. statim autem ab initio
pluris quam simpli est actio veluti furti manifesti quadrupli, nec
manifesti dupli: nam ex his causis et aliis quibusdam, sive
quis neget sive fateatur, pluris quam simpli est actio.
Item actoris quoque calumnia coercetur: nam etiam actor pro
calumnia iurare cogitur ex nostra constitutione. utriusque
etiam partis advocati iusiurandum subeunt, quod alia nostra
constitutione comprehensum est. haec autem omnia pro veteris
calumniae actione introducta sunt, quae in desuetudinem abiit, quia
in partem decimam litis actorem multabat, quod nusquam factum esse
invenimus: sed pro his introductum est et praefatum iusiurandum
et ut improbus litigator etiam damnum et impensas litis inferre
adversario suo cogatur.
Ex quibusdam
iudiciis damnati ignominiosi fiunt, veluti furti, vi bonorum
raptorum, iniuriarum, de dolo, item tutelae, mandati, depositi,
directis non contrariis actionibus, item pro socio, quae ab utraque
parte directa est, et ob id quilibet ex sociis eo iudicio damnatus
ignominia notatur. sed furti quidem aut vi bonorum raptorum aut
iniuriarum aut de dolo non solum damnati notantur ignominia, sed
etiam pacti: et recte; plurimum enim interest, utrum ex delicto
aliquis an ex contractu debitor sit.
Omnium autem actionum instituendarum principium ab ea parte edicti
proficiscitur qua praetor edicit de in ius vocando: utique enim
in primis adversarius in ius vocandus est, id est ad eum vocandus est
qui ius dicturus sit. qua parte praetor parentibus et patronis,
item liberis parentibusque patronorum et patronarum hunc praestat
honorem ut non aliter liceat liberis libertisque eos in ius vocare
quam si id ab ipso praetore postulaverint et impetraverint: et
si quis aliter vocaverit, in eum poenam solidorum quinquaginta
constituit.
DE OFFICIO IUDICIS.
Superest ut de officio iudicis dispiciamus. et quidem in primis
illud observare debet iudex, ne aliter iudicet quam legibus aut
constitutionibus aut moribus proditum est. Ideo si noxali
iudicio addictus est, observare debet ut, si condemnandus videbitur
dominus, ita debeat condemnare: PUBLIUM MAEVIUM LUCIO TITIO
DECEM AUREIS CONDEMNO AUT NOXAM DEDERE.
Et si in rem actum sit, sive contra petitorem iudicavit, absolvere
debet possessorem, sive contra possessorem, iubere eum debet ut rem
ipsam restituat cum fructibus. sed si in praesenti neget se
possessor restituere posse et sine frustratione videbitur tempus
restituendi causa petere, indulgendum est ei, ut tamen de litis
aestimatione caveat cum fideiussore, si intra tempus quod ei datum
est non restituisset. et si hereditas petita sit, eadem circa
fructus interveniunt quae diximus intervenire in singularum rerum
petitione. illorum autem fructuum quos culpa sua possessor non
perceperit, in utraque actione eadem ratio paene habetur, si praedo
fuerit. si vero bona fide possessor fuerit, non habetur ratio
consumptorum neque non perceptorum: post inchoatam autem
petitionem etiam illorum ratio habetur qui culpa possessoris percepti
non sunt vel percepti consumpti sunt.
Si
ad exhibendum actum fuerit, non sufficit si exhibeat rem is cum quo
actum est, sed opus est ut etiam causam rei debeat exhibere, id est
ut eam causam habeat actor quam habiturus esset si cum primum ad
exhibendum egisset exhibita res fuisset: ideoque si inter moras
usucapta sit res a possessore, nihilo minus condemnabitur.
praeterea fructuum medii temporis, id est eius quod post acceptum ad
exhibendum iudicium ante rem iudicatam intercessit, rationem habere
debet iudex. quod si neget is cum quo ad exhibendum actum est
in praesenti exhibere se posse et tempus exhibendi causa petat idque
sine frustratione postulare videatur, dari et debet, ut tamen caveat,
se restituturum: quod si neque statim iussu iudicis rem
exhibeat neque postea exhibiturum se caveat, condemnandus est in id
quod actoris intererat ab initio rem exhibitam esse.
Si familiae erciscundae iudicio actum sit, singulas res singulis
heredibus adiudicare debet et, si in alterius persona praegravare
videatur adiudicatio, debet hunc invicem coheredi certa pecunia,
sicut iam dictum est, condemnare. eo quoque nomine coheredi
quisque suo condemnandus est, quod solus fructus hereditarii fundi
percepit aut rem hereditariam corrupit aut consumpsit. quae
quidem similiter inter plures quoque quam duos coheredes
subsequuntur.
Eadem interveniunt et si
communi dividundo de pluribus rebus actum fuerit. quod si de
una re, veluti de fundo, si quidem iste fundus commode regionibus
divisionem recipiat, partes eius singulis adiudicare debet et, si
unius pars praegravare videbitur, is invicem certa pecunia alteri
condemnandus est: quodsi commode dividi non possit, vel homo
forte aut mulus erit de quo actum sit, uni totus adiudicandus est et
is alteri certa pecunia condemnandus.
Si
finium regundorum actum fuerit, dispicere debet iudex, an necessaria
sit adiudicatio. quae sane uno casu necessaria est, si
evidentioribus finibus distingui agros commodius sit quam olim
fuissent distincti; nam tunc necesse est ex alterius agro partem
aliquam alterius agri domino adiudicari: quo casu conveniens
est ut is alteri certa pecunia debeat condemnari. eo quoque
nomine damnandus est quisque hoc iudicio, quod forte circa fines
malitiose aliquid commisit, verbi gratia quia lapides finales furatus
est aut arbores finales cecidit. contumaciae quoque nomine
quisque eo iudicio condemnatur, veluti si quis iubente iudice metiri
agros passus non fuerit. Quod autem istis iudiciis alicui
adiudicatum sit id statim eius fit cui adiudicatum est.
DE PUBLICIS IUDICIIS.
Publica iudicia neque per actiones ordinantur nec omnino quidquam
simile habent ceteris iudiciis de quibus locuti sumus, magnaque
diversitas est eorum et in instituendis et in exercendis.
Publica autem dicta sunt quod cuivis ex populo exsecutio eorum
plerumque datur. Publicorum iudiciorum quaedam capitalia sunt,
quaedam non capitalia. capitalia dicimus quae ultimo supplicio
adficiunt vel aquae et ignis interdictione vel deportatione vel
metallo: cetera si qua infamiam irrogant cum damno pecuniario,
haec publica quidem sunt, non tamen capitalia.
Publica autem iudicia sunt haec. lex Iulia maiestatis, quae in
eos qui contra imperatorem vel rem publicam aliquid moliti sunt suum
vigorem extendit. cuius poena animae amissionem sustinet, et
memoria rei et post mortem damnatur. Item lex Iulia de
adulteriis coercendis, quae non solum temeratores alienarum nuptiarum
gladio punit, sed etiam eos qui cum masculis infandam libidinem
exercere audent. sed eadem lege Iulia etiam stupri flagitium
punitur, cum quis sine vi vel virginem vel viduam honeste viventem
stupraverit. poenam autem eadem lex irrogat peccatoribus, si
honesti sunt, publicationem partis dimídiae, bonorum, si
humiles, corporis coercitionem cum relegatione.
Item lex Cornelia de sicariis, quae homicidas ultore ferro
persequitur vel eos, "qui hominis occidendi causa cum telo
ambulant." "telum" autem, ut Gaius noster in
interpretatione legis duodecim tabularum scriptum reliquit, vulgo
quidem id appellatur quod ab arcu mittitur, sed et omne significatur
quod manu cuiusdam mittitur: sequitur ergo ut et lapis et
lignum et ferrum hoc nomine contineatur. dictumque ab eo quod
in longinquum mittitur, a Graeca voce figuratum, :
et hanc significationem invenire possumus et in Graeco nomine:
nam quod nos telum appellamus, illi
appellant
admonet nos Xenophon; nam ita scripsit:
"sicarii" autem appellantur a sica, quod significat
ferreum cultrum. eadem lege et venefici capite damnantur, qui
artibus odiosis, tam venenis quam susurris magicis homines occiderunt
vel mala medicamenta publice vendiderunt.
Alia deinde lex asperrimum crimen nova poena persequitur, quae
Pompeia de parricidiis vocatur. qua cavetur, ut,
"si
quis parentis aut filii, aut omino adfectionis eius quae nuncupatione
parricidii continetur, fata properaverit, sive clam sive palam id"
ausus fuerit, nec non is cuius dolo malo id factum est, vel
conscius criminis existit, licet extraneus sit,
"poena
parricidii puniatur, et neque gladio neque ignibus neque ulli alii
solemni poenae subiugetur, sed insutus culeo cum cane et gallo
gallinaceo et vipera et simia et inter eius ferales angustias
comprehensus,"
secundum quod regionis qualitas tulerit,
"vel in vicinum mare vel in amnem proiciatur, ut omni
elementorum usu vivus carere incipiat et ei caelum superstiti, terra
mortuo auferatur."
si quis autem alias cognatione vel
adfinitate coniunctas personas necaverit, poenam legis Corneliae de
sicariis sustinebit.
Item lex Cornelia
de falsis, quae etiam testamentaria vocatur, poenam irrogat ei qui
testamentum vel aliud instrumentum falsum scripserit, signaverit,
recitaverit, subiecerit, quive signum adulterinum fecerit,
sculpserit, expresserit sciens dolo malo. eiusque legis poena
in servos ultimum supplicium est, quod et in lege de sicariis et
veneficis servatur, in liberos vero deportatio.
Item lex Iulia de vi publica seu privata adversus eos exoritur qui
vim vel armatam vel sine armis commiserint. sed si quidem
armata vis arguatur, deportatio ei ex lege Iulia de vi publica
irrogatur: si vero sine armis, in tertiam partem bonorum
publicatio imponitur. sin autem per vim raptus virginis vel
viduae vel sanctimonialis, velatae vel aliae, fuerit perpetratus,
tunc et peccatores et ii qui opem flagitio dederunt, capite puniuntur
secundam nostrae constitutionis definitionem, ex qua haec apertius
possibile est scire. Lex Iulia peculatus eos punit qui pecuniam
vel rem publicam vel sacram vel religiosam furati fuerint. sed
si quidem ipsi iudices tempore administrationis publicas pecunias
subtraxerunt, capitali animadversione puniuntur, et non solum hi, sed
etiam qui ministerium eis ad hoc adhibuerunt vel qui subtracta ab his
scientes susceperunt: alii vero qui in hanc legem inciderint
poenae deportationis subiugantur. Est et inter publica iudicia
lex Fabia de plagiariis, quae interdum capitis poenam ex sacris
constitutionibus irrogat interdum leviorem. Sunt praeterea
publica iudicia lex Iulia ambitus et lex Iulia repetundarum et lex
Iulia de annona et lex Iulia de residuis, quae de certis capitulis
loquuntur et animae quidem amissionem non irrogant, aliis autem
poenis eos subiciunt qui praecepta earum neglexerint.
Sed de publicis iudiciis haec exposuimus, ut vobis possibile sit
summo digito et quasi per indicem ea tetigisse. alioquin
diligentior eorum scientia vobis ex latioribus digestorum sive
pandectarum libris deo propitio adventura est.